A cultura galega volve do exilio: Lois Tobío

Un dos legados fundamentais de Lois Tobío son As décadas de T. L. (1994), unha autobiografía en que nos ofrece como testemuña de excepción a historia que lle tocou vivir do século XX, mentres nos transmite unha parte da nosa memoria como pobo e nos converte en destinatarios. Lean esta obra na compaña do eu adulto, que atravesa as súas décadas, lembrando as vidas e correspondentes mortes de todos os seus “eus”. Este ser múltiple, Lois Tobío (Viveiro, 13 de xuño de 1906-Madrid, 12 de marzo de 2003) viviu sempre co desexo de aprender “cos ollos dun novo”, como adoitaba repetir. Fillo primoxénito de Luís Tobío Campos, orixinario da Maía e mestre destinado en Viveiro, e de Mélida Fernández González, da liñaxe fidalga dos Pardo Vaamonde; aprende do ensino renovador da Institución Libre de Enseñanza, de “ver e oír”, que practicaba seu pai, simpatizante do rexionalismo, poeta e familiar, por vía paterna, de Rosalía de Castro. A preocupación polo futuro dos fillos fai que o mestre pida o traslado a Compostela, onde o mozo Lois fará o bacharelato e estudará dereito. Fillo da Xeración Nós, discípulo leal de Otero Pedraio e de Castelao, é un dos fundadores do Seminario de Estudos Galego (SEG) con Bouza Brey e outros mozos que realizan esa peregrinaxe simbólica o 12 de outubro de 1923 a Ortoño, onde Rosalía de Castro andara de nena, para o nacemento da institución. Desexo de aprender, entrega constante á investigación, conciencia de formaren parte dunha irmandade, son características desta mocidade do SEG. Lealdade e xenerosidade son palabras que Tobío leva sempre na valixa. Ingresa no Seminario cunha investigación sobre “Algunhas moedas castelás atopadas no Valadouro” en 1923 e continúa con traballos algúns relacionados co seu Viveiro natal. A importancia da lingua A preocupación pola lingua desde un punto de vista filolóxico levouno a publicar unha nota sobre a palabra “farxácola” (unha doenza atopada en documentos do século XVI de Compostela) ou a recoller a “Ladaíña de Santa Tegra”, mostra do galego na liturxia que aínda hoxe se conserva. O estudo do léxico, teima do SEG, promoveu a publicación por entregas do Vocabulario galego-castelán (El Pueblo Gallego), en que colaborou o viveirense. Participou na xeira pedagóxica pola Terra de Melide en 1929, xa libre do servizo militar que non llo permitira en veráns anteriores. Desempeñou varios cargos na institución, da que tamén foi socio protector, secretario, membro da Comisión permanente e director da Sección de Ciencias Sociais, Xurídicas e Económicas. O seu nome está ligado ao inicio do ensino da lingua na universidade Nesta época confórmase a súa ideoloxía, o seu coherente compromiso lingüístico e asentan os alicerces de futuras investigacións. O profesor Pérez de Bustamante, cando realiza o preparatorio de dereito, descóbrelle a figura de Diego Sarmiento de Acuña, o Conde de Gondomar, diplomático ao que lle vai dedicar nas últimas décadas da súa vida de exiliado retornado en Madrid horas de investigación para esclarecer unha parte da nosa historia e demostrar que cómpre volver sobre os Séculos Escuros e cuestionalos. O seu nome está ligado ao inicio do ensino da lingua na universidade, en 1926 imparte un curso de fonética galega para os membros do SEG e outro sobre Historia do Dereito Galego na lingua do país como profesor axudante de Dereito Administrativo na Universidade Compostelá, un feito atrevido e pioneiro, como ten sinalado Xulio Ríos. Un dos obxectivos como editores de Casal e de Carré Alvarellos é potenciar a narrativa en galego cunha colección de novela curta, a esta chamada acoden os mozos desta Xeración do Seminario de Estudos Galegos: Filgueira Valverde, X. Xesús González, Bouza Brey, Romero Cerdeiriña, Magariños Negreira ou Fernández Armesto. Concordo con Emilio Insua que aquí é onde están as orixes da única novela atopada de Lois Tobío, A nova vida, de publicación póstuma (2006). A chegada a Europa En novembro de 1929 Tobío vai ampliar estudos de ciencia política a Berlín e realiza o soño da Xeración Nós: chegar a Europa sen pasar por Madrid. Será fundamental a relación co seu admirado profesor Hermann Heller, autor de Staatslehre (Teoría do Estado), manual fundamental de dereito que acompaña a Tobío desde o inicio do seu exilio e que rematará traducindo en Montevideo. En Alemaña non deixa de ser o membro do SEG que estreita relacións co Romanisches Seminar, onde coñece o profesor Gamillseg e á filóloga Margot Sponer, pioneira nos estudos sobre galego. Sempre quixo saber Tobío da sorte desta moza investigadora da que gardou tan gratas lembranzas e coa que falou de fonética, unha disciplina pola que sempre tivo paixón; o magnífico libro de A. Figueroa, Margot Sponer: do galego antigo ás fronteiras da resistencia (2017), daríalle resposta e o tráxico final, sen dúbida, profunda dor. En 1931 Tobío é membro do Comité Executivo do acabado de crear Partido Galeguista En Berlín é o universitario na Preussische Staatbibliotek, na Mensa, na asociación de estudantes, que viviu con intensidade a cidade en tempos da Berlin Alxanderplatz de Döblin e da pintura de Grosz, de quen lle trae un álbum con reproducións a Seoane. Un mundo novo cunha lingua que fai súa, coa que namora con Elisabeth. De regreso a Compostela Tobío aproba unha oposición como profesor auxiliar de Historia do Dereito en 1930, un docente brillante que ten como alumno a quen será amigo no exilio, Ramón de Valenzuela, e a quen lle presentará na Galería Sargadelos a súa derradeira novela, Era tempo de apandar (1980), xa falecido o seu autor. Coa chegada da República atopamos un Tobío moi activo no nacionalismo, presidente da Agrupación Nazonalista Compostelá. Membro do grupo de redactores dun Anteproyeito do Estatuto da Galiza, con A. Bóveda, Paz-Andrade, Risco e Carvalho Calero. Non foi este o texto elixido, abriuse un tempo de discusións e viñeron novas redaccións, antes do aprobado en 1936. Dicía Díaz Pardo que, cando se volveu redactar o actual estatuto, ninguén chamou a Lois Tobío, vivía xa en Madrid e era quen máis sabía. No mes de decembro de 1931 Tobío é membro do Comité Executivo do acabado de crear Partido Galeguista. Se nos determos na súa biografía nesta época atopariamos o seu nacionalismo universal, o europeísmo e o antiimperialismo que sempre o caracterizou. En 1933 por oposición entra no corpo diplomático, nunha viaxe de formación por cidades europeas regresa a Berlín e descobre abraiado como o nazismo era parte do entusiasmo dalgunhas persoas que coñecera, tamén da que fora a súa namorada coa que aínda se carteaba. En xaneiro de 1938 de viaxe oficial volve a Sofia, vai a Romenia, á URSS e a Estambul A finais de 1933 é Secretario da Embaixada Española en Bulgaria. Co golpe de estado, este republicano contumaz, como será acusado, permanece leal á República e faise cargo da embaixada en Sofía. Logo incorpórase ao ministerio do Estado, onde desempeña cargos de xestión, realiza inspeccións nos consulados de Francia e no norte de África. En xaneiro de 1938 de viaxe oficial volve a Sofia, vai a Romenia, á URSS e a Estambul. Regresa a Barcelona, sede do goberno, na Residencia de Estudantes coñece Carmen Soler, Melu, coa que casa. Vive as bombas de Granollers, está na fronte do Ebro como artilleiro, trasládase a Figueres e desde Francia ao exilio con Melu no Queen Mary. O exilio Cómpre arrombar a vida no novo mapa do exilio. A parella abraza Castelao en Nova York, segue camiño de Cuba onde, nin Melu continúa os estudos, nin Tobío fica no proxecto da Escola Libre da Habana. En México el pode traballar no Instituto Ruíz de Alarcón, dirixido polo cuñado Pedro Martul e non se adaptan. No verán de 1940 asentan en Uruguai e virán dúas décadas de sosego, nácenlles Miguel e Constanza. O exiliado remata a versión de Teoría do estado de H. Heller que publica na editorial Fondo de Cultura Económica en 1942. Xorde o Luís Tobío tradutor ao español que se beneficia da industria da edición tamén no exilio; traduce para a Editorial Suramericana obras de historia da civilización de W. Durant, de R. Roeder, novelas de H. Mann, de Hesse e de J. Purdy; para Hermes a C. Quigley, e para a Editorial Nova, Oid alemanes, os discursos radiofónicos contra Hitler de T. Mann. Esta versión mantívose na nova edición do texto completo de Ediciones Península (2004), onde figuran como tradutores Luís Tobío e Bernardo Moreno. Á tradución, esta vez do alemán ao galego, volverá Tobío con paixón e felicidade, como exiliado asentado en Madrid É o exilio as que nos descobre o Lois Tobío tradutor, que bota man da literatura universal para dignificar o idioma galego; en 1949 a Editorial Alborada de Bos Aires publica Poesía inglesa e francesa vertida ao galego, que reúne as versións premiadas de cincuenta e sete poemas que os tradutores exiliados Plácido Castro, Florencio Delgado Gurriarán e Lois Tobío presentaran ao certame convocado pola Federación de Sociedades Galegas. O prólogo, sen asinar, un pequeno tratado sobre o labor da tradución, é da autoría de Lois Tobío. No 2005 a Editorial Galaxia inclúe esta obra na colección Clásicos Universais. Á tradución, esta vez do alemán ao galego, volverá Tobío con paixón e felicidade, como exiliado asentado en Madrid, vertera ao galego Os sonetos a Orfeu (1980) e As elexías de Duino (tradución que permanece inédita) de Rilke e Fausto (1997) de Goethe, premio Plácido Castro, compartido con V. Arias. Coa intención de que Ramón de Valenzuela e Mariví Villaverde a representasen levou ao galego Nai Coraxe e mais os seus fillos (1967) de B. Brecht. No mundo editorial é loado o labor de Tobío que representa o modelo de tradutor exiliado, profesional noutros ámbitos que acha na tradución un sustento que, no seu caso, comparte como xornalista en El Día desde 1941. En 1947, polo dominio do alemán, entra a traballar na empresa farmacéutica Hoffann-La Roche, sen se desvincular do xornal. Entre o traballo e a vida familiar participa dos proxectos da colectividade republicana e galega. Moi activo no Centro Republicano Español, é nomeado Delegado Oficioso do Goberno da República en Uruguai. Coa colectividade galega colabora en todo o que se lle require. Para o Día de Galicia en 1941 dirixe un número extraordinario de Alma Gallega, encargo da Casa de Galicia. En 1950 é un dos fundadores da audición radiofónica Sempre en Galiza que emitía en galego un programa “galeguista, republicano e cultural” os domingos en Radio Carve. En 1955 é o primeiro accionista do Banco Galego. A capacidade diplomática de Tobío mediou entre as distintas sensibilidades Castelao solicita os coñecementos de dereito de Lois Tobío para lle dar forma e contido ao Goberno de Galiza no exilio, o Consello de Galiza que se constitúe o 15 de novembro de 1944, lexitimado pola aprobación do Estatuto de Autonomía en 1936. Castelao é o presidente e actúan como deputados fideicomisarios: R. Súarez Picallo, Elpidio Villaverde e Antón Alonso Ríos (que sería o último presidente). É o Consello de Galiza o que vai convocar o I Congreso da Emigración Galega en Bos Aires en xullo de 1956, centenario do Banquete de Conxo. A capacidade diplomática de Tobío mediou entre as distintas sensibilidades que, ou ben ficaban fóra da organización como a (AGUEA) Asociación Galega de Universitarios, Escritores e Artistas, ou non se sentían ben tratadas como a Federación de Sociedades Galegas. Tobío media e organiza o programa e desenvolvemento do congreso. Sálvao, como insistía Mariví Villaverde. En 1959 gaña Lois Tobío o premio do Certame Literario da Casa de Galicia de Montevideo co ensaio Valoración de Pondal (1965). Otero Pedraio deposita no diplomático toda a confianza para que leve adiante a edición da Historia de Galicia. A coordinación, colaboracións, imaxe, textos e a súa corrección son a súa responsabilidade. Da obra costeada por Manuel Puente, tal e como lle pedira Castelao, saen dous volumes en 1962 e Tobío figura como editor. A familia Tobío-Soler comeza unha nova vida en Madrid a partir de 1963. Tobío xubilado agasállanos o seu tempo cos estudos sobre o Conde de Gondomar, coas traducións e coa escrita da súa autobiografía. O epistolario de Lois Tobío, de acceso na rede a través do proxecto Epístola do Consello da Cultura Galega, e as súas Décadas de T.L., de obrigada lectura dan fe da xenerosidade e intelixencia de quen axudou a restaurar a casa común.