A Raia Seca: unha achega á loita guerrilleira

Entre Castro Laboreiro e Bragança Os lobisomens dormem ao relento deitados como os lobos sobre a terra. Ao largo pairam os pregões de guerra, nos arbustos queimados geme o vento. ... Trazem a barba intonsa e enfarinhada de neve e os seus cabelos tão compridos cheios de pó. Nos dedos ressequidos a espingarda sempre carregada! José de Terra, “Lobisomens”, Canto da ave prisioneira, 1949 Así, neste poemario censurado polo Estado Novo, describe o escritor portugués José Terra a dura condición dos grupos, primeiro fuxidos e logo guerrilleiros, que inzaron a Raia Seca do Minho até o Montezinho trasmontano, desde o verán de 1936 até outubro de 1947, procurando alén a fronteira unha retagarda na que se resgardar da asañada persecución da que eran obxecto pola Guardia Civil, os carabineiros, as milicias falanxistas e, mesmo, o Tercio da Legión e os soldados musulmáns dos Regulares. Neste espazo, aproveitando afinidades que as redes sociais locais teceron por riba dos Estados, sustentadas quer no contrabando e no pastoreo, quer no intercambio comercial ou cultural, nun primeiro intre os perseguidos que procedían da orla fronteiriza luso-ourensá-zamorana fixeron a un tempo de guieiros e de factotums duns fuxidos descoñecidos chegados doutras zonas do país, do Bierzo, de Asturias, da Seabra, naquel comunitario universo raioto onde a humanidade do mutuo apoio aínda tiña significado. As primeiras resistencias Deste xeito na altura de 1940 Eduardo Pérez ‘Tameirón’, Cándido Losada ‘Malvavisco’ ou o portugués Silvino João Domingues foron os introdutores de célebres guerrilleiros astures e bercianos como Marcelino Villanueva ‘O Gafas’, os irmáns Morán, os Girón, Eduviges Orozco ou Luis Gómez ‘Pambarato’, na Terra Fría dos Pinheiros, de Cisterna, das aldeas da Lomba e, sobre todo, de Sernande, na raia de Vinhais. Neste recanto, tamén tivo acollida a partida de Joaquín Pérez ‘Quinito’, que tiña de man o presidente da freguesía de Pinheiro Novo para os pasos de fronteira pola Esculqueira-A Mezquita. E como feito singular, entre 1941 e 1944 actuou a ambas as bandas da raia a partida de ‘Os Cucos’, composta por nove agricultores-contrabandistas dos Pinheiros e, por tanto, nacionais portugueses. No Cambedo e na Castanheira, na montaña de Chaves, os locais Demetrio García, Angel Santos ‘Luís de Flariz’ e o galaico-portugués Manuel Varzea fixeron o propio cos Girón, Bernardino García, Hilario Álvarez, Orozco, José Vega ‘Animas’ e demais, coa particularidade de que naquela remota freguesía de Chaves se estaba a conformar o duradeiro (até os anos 60) “aparelho de fronteira” primeiro da delegación do PCE en Portugal e, logo das caídas de 1941, do propio PCP, no que colaboraron entre outros o antigo tenente de alcalde de Monterrei (PSOE) Sergio Sandoval e o propio Santos. Algo semellante pasou na contorna de Castro Laboreiro, cos Ribeiros e a Ameijoeira como lugares de especial concentración de perseguidos, onde os nexos dos locais José Fernández González ‘Rizo’ (de Ferreirós-Entrimo) e José Fernández Alonso ‘Gres’ (de Lobeira), serviron de base para a supervivencia da guerrilla encabezada por Víctor García Estanillo ‘O Brasileiro’, enviado da Internacional Comunista a Galiza e Portugal, e os lucenses José Rodríguez ‘Pepe Dente de Ouro’ e Ramón Yáñez, antigo policía da Generalitat. Naquel agreste recuncho comprendido entre a Peneda-Gerês e O Barroso, tamén tiveron acollida outros grupos tal que os de Albino Gomez ‘Moreiras’ e Manuel Álvarez, ambos de ideario comunista, así como o fuxidío de Casto Cabezas, activo na Limia. A capacidade destas partidas para a simbiose cunha poboación que desconfiaba dos fardados e a súa mobilidade (os vínculos entre as partidas que actuaban desde Castro Laboreiro, Pitões, a Castanheira, Cambedo, os Pinheiros ou Sernande, están operativos xa en 1940) fixeron posíbel, quer a delongada permanencia en territorio luso, quer unha intensa actividade insurxente no sur da provincia de Ourense, malia a presión armada de ambas as ditaduras. Unha guerrilla particular Desde diversas fontes, algunhas tan autorizadas como Hartmut Heine, tense presentado a guerrilla da raia como pouco politizada, con accións lindeiras co bandoleirismo. Se pasamos revista aos seus alicerces, cómpre, cando menos, matizar esta interpretación. Porque se atendemos a Demetrio García, obxecto de dilixencia de embargo dos seus bens en maio de 1937 cando deserta do exército franquista e pouco despois dun Expediente de Responsabilidades Civís a carón de Ángel Santos, conceptuado de opositor activo ao “Movimiento Nacional” e do seu curmán o tamén guerrilleiro Alejandro Álvarez Justo, ningún deles coincide con ese perfil. E moito menos cadros do PCE como Víctor García, Albino Gómez e Manuel Álvarez, experimentados loitadores como ‘Pepe Dente de Ouro’ ou militantes da CNT forxados nas loitas no camiño de ferro tal que ‘Tameirón’. Mesmo de Juan Salgado ‘O Juan’, considerado como prototipo de “bandoleiro social”, temos indicios dos seus vínculos co anarcosindicalismo do Val de Monterrei na IIª República. Máis dúbidas presentan as accións de ‘Os Cucos’ en territorio portugués, que deixaron mal recordo en Vinhais e nos propios guerrilleiros alí refuxiados, mais tampouco cabe esquecer os seus antecedentes de simpatías polos “vermelhos espanhóis”, o que lles carrexou non poucas persecucións en ambos os lados da fronteira previas á decisión de se botaren ao monte. Ademais, cabe lembrar que no territorio raioto tamén tiveron lugar episodios relevantes para o devalar da guerrilla galaico-berciana: eis, a xuntanza que mantiveron o 1 de agosto de 1940 en Sernande ‘O Gafas’ e ‘O Brasileiro’, nunha tentativa pioneira de coordinar os distintos grupos e territorios, ou a certeza de que a IIª Agrupación do Ejército Guerrillero de Galicia se conformou ao longo de 1946 en tres escenarios: O Cambedo, Sernande e Casaio. O activismo da guerrilla da raia non tería sido posíbel sen a permeabilidade da fronteira, ben explicada o 29 de abril de 1946 polo Comandante da GNR de Bragança, Herculano São Boaventura de Azevedo: “A maior parte da população presta-se a encobri-los, não sei se por receio, se por ganância, ou se por qualquer outra circunstância, mas em qualquer dos casos dão sempre o carácter de humanidade. Assim, nenhuma dúvida tenho de que o facto de ter sido nulo o resultado da batida, não se justifica que amanhã não se encontrem na região citada foragidos, pois passam com toda a facilidade a fronteira e, então, podem agora estar em Espanha e muito pouco tempo depois em Portugal. Todavia estes não serão capturados pelos processos de batidas até agora usados, pela muita facilidade que têm em se deslocarem em terrenos quase inacessíveis e de serem informados, mesmo à última hora, de qualquer movimento de tropas.”. En todo caso, a vulnerabilidade fronteiriza foi tamén aproveitada polos falanxistas ou pola propia Guardia Civil e son abundantes os episodios documentados da súa intervención en territorio portugués en persecución dos combatentes. Sen que estivesen a salvo da delación ou do interese crematístico (a guerrilla adoitaba pagar comidas, durmidas e outros servizos), o recoñecemento dos proscritos polos habitantes das aldeas, estivo en boa medida baseado nunha confianza que incluía a participación daqueles en distintos traballos e o acceso ás redes de cooperación locais; non é estraño, pois, que aínda hoxe atopemos informantes en Sernande, Os Pinheiros, Cambedo ou A Castanheira, que os definen como “homes de respecto” prestixiados polo seu comportamento cotiá. Pero, sobre todo, nesta afinidade influíu a decisión da guerrilla de evitar en territorio portugués, para non prexudicar a quen lle protexía e non dar razón ás autoridades lusas para acometer as operacións de limpeza que os franquistas esixían. Un exemplo estremo do devandito está nos oito meses que un fato de guerrilleiros debeu pasar en Sernande, encanfurnados alí entre setembro de 1940 e abril de 1941 polo acoso e un inverno moi cru: todo un episodio de silencio e apoio popular que merecería ser estudado. O epílogo da guerrilla na Raia O custo deste apoio foi grande para a poboación arraiana, pois houbo intres en que 19 veciños de Sernande (1940) e 18 do Cambedo (1946) estiveron presos ao tempo; tras os sucesos de decembro de 1946 na última localidade (que Paula Godinho trata noutro fascículo), foron apresadas 63 persoas, 8 delas galegas e o resto da Castanheira, O Barroso, Chaves, Vinhais e o propio Cambedo. E tamén foron ducias de persoas as detidas na contorna de Castro Laboreiro e a Peneda-Gerês no período, que, como as anteriores, padeceron malos tratos nos interrogatorios levados a cabo nas delegacións da PVDE/PIDE de Bragança, Porto, Chaves ou Peso-Melgaço. Ao cabo, un veciño de Sernande (1940) e outro de Sanfins da Castanheira (1946), morreron polas torturas da policía política en Bragança e Porto, respectivamente. Foi, pois, un tempo no que a raia seca viviu nun estado de excepción non declarado. O fin da guerrilla en territorio portugués veu dado por dous factores. O primeiro, a certeza de que os aliados vitoriosos na IIª Guerra Mundial non ían intervir na Península Ibérica, lexitimando así o auxe da represión de ambas Ditaduras. O segundo, o erro político cometido pola guerrilla ao actuar en varias ocasións en Portugal, dando pé á masiva intervención do aparato represivo luso: en maio de 1943, cando Víctor García matou un garda fiscal ao saír dunha “casa de jantar” de Castro Laboreiro; en abril do 46, no atraco a un contrabandista de moeda no lugar de Cisterna, que rematou coa morte dun axente da PIDE a mans de Bernardino García; o 17 de setembro dese ano, co asasinato en Negrões-Barroso dun labrego abastado por parte do grupo de ‘O Juan’, episodio referido por Paula Godinho. Daquela, a cooperación franco-salazarista reforzouse mediante diversas operacións conxuntas na fronteira, que afogaron á insurxencia e minaron seus apoios locais. Adoitase presentar a denominada “batalla de Cambedo” como remate da guerrilla na raia e en boa medida así é. Porén, non convén pasar por alto dous estarrecedores sucesos acontecidos no outono de 1947: no adro da ermida de Sernande, descansa o guerrilleiro natural de Xares-A Veiga Alfredo Yáñez ‘O Aguirre’, tratado cal fera por unha manda de fardados portugueses e españois (fálase de 50 gardas civís) que o día 5 rodearon a aldea e acabaron con el nuns lameiros encostados. Quince días despois, o vil asasinato por parte dos gardas e do Somatén en Florderrei-Vilardevós, a dous pasos da fronteira, dun matrimonio que daba acollida a Ángel Santos e ao guerrilleiro da Castanheira, José Pinheiro Barbosa, fixo entrar en shock a unha contorna que aínda hoxe non acredita en semellante barbarie. Eiquí acabou todo.