Moraima, Siri e un sentir común sobre o futuro da lingua

Moraima e Siri son a parella de moda. As protagonistas dun vídeo que os pais da cativa de tres anos gravaron á vista do discorrer da súa filla diante do dispositivo intelixente de Apple. Foi un vídeo casual. Un dos moitos que a familia rexistra acotío da nena falando en galego "con total liberdade", explica a Nós Diario Jorge Duarte, o pai de nena, arquitecto e concelleiro de Compostela Aberta en Santiago. "Nese momento, a tablet estaba bloqueada e empezou a xogar con ela. O único que saía era Siri, así que se puxo a falar con total naturalidade". O máis sorprendente, engade, foi a repercusión da gravación. Agora que empeza a escolarización acabará pasándose ao castelán O vídeo fíxose viral nas redes sociais en poucas horas, con centos de miles de visualizacións e copias compartidas en grupos de mensaxería instantánea. Esta resposta, advirte Duarte, "ten moito que ver con que é estraño escoitar as crianzas falar galego con normalidade, como facía Moraima con Siri". A moita xente asombroulle ese desenvolvemento natural da cativa na súa propia lingua, e a outra, o feito de que o asistente virtual de Apple non atenda nin entenda o galego. Máis aló da anécdota "Que Siri non fale galego é claramente denunciábel. Pero nós cando gravamos a nena falando con Siri na súa lingua materna foi para ter un recordo máis. Porque damos bastante por feito que agora que empeza a escolarización acabará pasándose ao castelán, pola presión doutros nenos e nenas mais tamén da propia escola", afirma Jorge Duarte. Neste sentido, e dada a repercusión do vídeo, a familia de Moraima pide non quedar só coa "anécdota" de se Siri fala ou non na lingua propia da Galiza. "O que máis nos preocupa é pensar que a nena que agora fala galego porque se criou e se relaciona cos pais e cos amigos dos pais nun círculo galegofalante, o vaia perder". Isto é o realmente "triste" e alarmante, advirte o pai. Unha idea compartida por outras moitas familias que desde a Mesa pola Normalización Lingüística ven "factíbel". O contexto social, educativo e de lecer no que se desenvolven as crianzas na Galiza "anima ao abandono da lingua", asegura o presidente da entidade, Marcos Maceira, quen xustifica a preocupación que expresa a contorna de Moraima e que secundan outras moitas persoas con fillos e fillas nesa idade. "É comprensíbel". Unha lingua marxinal E apunta dous escenarios chave: o dos estudos e o do consumo de produtos de lecer infantís, onde a "exclusión" do galego é moi acusada. "Nas escolas de infantil das cidades o galego é unha lingua marxinal". Nas aulas, mais tamén como idioma de referencia para o material escolar. E lembra os resultados do último estudo realizado pola Mesa en 2018 entre perto dun millar de escolas públicas e privadas de nenos e nenas de entre 3 e 6 anos. Só 9% dos centros das cidades imparten as aulas maioritariamente en galego fronte 33%, que as dan maioritariamente en castelán; 39%, que as ofrecen integramente en castelán, e perto de 20%, que atenden a unha e outra lingua ao 50%. O 100% das escolas dispoñen de materias en castelán, 94% en inglés e só 47% en galego, en boa medida, grazas á iniciativa do profesorado que elabora a súas propias fichas e soportes adaptados. Salvo nos núcleos de poboación de menos de 10.000 habitantes, onde as aulas de galego resisten a escolla maioritaria do castelán, baixo o amparo do decreto do plurilingüismo de 2010, a lingua galega apenas goza de presenza. Unha privación que lastra o coñecemento e o uso da lingua, de acordo con estudos sociolingüísticos máis recentes. Así, segundo datos do Instituto Galego de Estatística, 24% da poboación de entre 5 e 14 anos di saber nada ou pouco galego, unha "competencia escasa" que a Real Academia Galega (RAG) confirma á vista das conclusións do proxecto de avaliación da competencia bilingüe nos idiomas galego e castelán do alumnado de 4º da ESO realizado polo Seminario de Sociolingüística da institución: mentres o alumnado galegofalante ten un dominio similar nos dous idiomas, máis dun 35% do castelanfalante ten unha escasa competencia en galego. O galego perde falantes e faino desde as etapas iniciais do ensino. Un aviso que parte da RAG mais tamén do Consello de Europa, que en 2021 volveu reprender o Goberno galego por non se desfacer das "limitacións" que frean o ensino do galego. Urxe eliminar as eivas que facilitan que as ciranzas volvan da escola "falando en castelán", como recoñece o presidente da RAG, Víctor Freixanes, que sucede en moitas contornas. Un proceso que tarda apenas unhas semanas, e que no caso de Moraima, comeza a abrollar tras só 15 días de adaptación. "Hai uns días xa xogaba na casa diante dun espello a preguntar en castelán", un feito que a familia tacha de "desesperanzador". Novas políticas e maior investimento na lingua "É moi triste pensar que como sociedade non somos capaces de reverter este cambio", afirma Jorge Duarte, quen reclama políticas capaces de impedir esta mudanza propia dunha sociedade diglósica, que lonxe de retroceder, avanzou. "Son imprescindíbeis políticas lingüísticas, e non só educativas, que sexan capaces de ampliar o coñecemento da lingua" sen privar ningunha materia do galego nin alentar a regresión do idioma propio en ningún ámbito. Cómpre, entón, acabar cos límites que impón o decreto do plurilingüismo, que veu suprimir a discriminación positiva do galego nos centros de ensino e a acentuar aínda máis o desequilibrio en favor do castelán, e cómpre, apunta Marcos Maceira, sumar esforzos noutro ámbito que gaña cada vez máis importancia á hora protexer o saber, o uso e a transmisión da lingua. Se se trata de fornecer o galego de novas falantes e de falantes novas, o ámbito das novas tecnoloxías, dos contidos audiovisuais e dos produtos de lecer infantil non pode ficar atrás. Neste caso tamén familias e entidades apreman o Goberno da Xunta a que aprobe políticas que garantan o consumo da comunidade galegofalante na súa propia lingua. A demanda existe, é real e ten razón de ser. A iniciativa Xabarín deu conta dela, sinala Maceiras, mais tamén dunha "falta de conciencia" por parte das empresas tecnolóxicas e de "compromiso" por parte das propias Administración públicas que estamos a tempo de vencer. "Estanse abrindo oportunidades para avanzar", asegura o presidente da Mesa, quen pon como exemplo o vídeo de Moraima, "capaz de remover conciencias" de leria con Siri. "Creo que no te entiendo", respondeulle a dispositivo de Apple por dúas veces á nena en menos de minuto e medio. E non é o único. No mercado existen outras intelixencias artificiais, multilingües e personalizábeis que non entenden o galego. De momento. "Coido que máis pronto que tarde falará galego grazas ao Proxecto Nós no que a Xunta e a USC estamos traballando", reivindicou en redes sociais o conselleiro de Cultura, Educación e Universidade, Román Rodríguez. Mais "queda moito por facer", asegura a este xornal Iago Varela, experto en tecnoloxía e membro de Mallando no Android. "Hai proxectos en marcha pero hai máis falta de iniciativa", sobre todo por parte das Administracións "á hora de obrigar as grandes tecnolóxicas a apostar pola nosa lingua". Así, defende un investimento económico dirixido a colaborar con Google, Amazon e Apple "para que usen a nosa lingua", pero tamén "un cambio de normativa para "exixir que os dispositivos que se comercialicen na Galiza teñen o galego entre as linguas dispoñíbeis, como ocorre noutras partes do mundo". O galego goza de boa saúde nas redes como lingua de uso, asegura Iago Varela, pero está "ausente das aplicacións móbiles de máis éxito. E hai que facelo visíbel". Tamén aí