O día que recuperamos o futuro

Foi nun día coma o de hoxe a estas horas, só que hai trescentos anos e en Toledo. Aquel instante que mudou a cultura galega para as xeracións futuras produciuse nuns tempos que aínda reciben a mellorábel etiqueta de Séculos Escuros. Gosto de imaxinar que, nunha paréntese, o sol abriu unha fenda cun fulgor repentino, mais o certo é que foi un día coma outro: así acostuman ser as xornadas estelares en que a Historia vira a páxina. O noso protagonista, a quen chamaban Perucho na casa, pasou aos libros de texto, os museos e as placas das rúas co nome que adoptou cando, con quince aniños, viaxou a Madrid para vestir o hábito: Martín Sarmiento. Cortado do reino que o viu nacer mais sempre enraizado, tan flexíbel como resistente, de aparencia austera porén cheo de seiva... Moitos acios ían xermolar dese sarmento, mais, antes, aquel adolescente que entrou a servir na Igrexa tivo que desaprender a súa fala natural, para non lle caeren máis burlas. Ninguén escribira naquilo que falaban seus pais, en que contaba historias o enxeñoso e querido veciño de Monte Porreiro o tío Marcos da Portela, en que cantaban as mozas todas por camiños e ríos... A fala que mamara levaba tempo recluída no seu interior cando, chegados os trinta, recibiu unha misión. Debía saír na súa mula para rexistrar con detalle os fondos da Biblioteca da Santa Igrexa de Toledo. Amaba tanto a compañía dos libros! Quen mellor para a tarefa? "Catalogar, catalogar, catalogar sen parar", era o mandato, sen respirar nin pousar a vista en nada máis que o imprescindíbel durante máis dun ano, no medio dun cheiro mofado, follas zapateadas e gabetas poeirentas. Os textos cheos de curiosidades trátanse como os burocráticos: voan nos dedos, fugaces e mudos. Etiquétanse, localízanse, vaise ao seguinte. A fenda da sombra Nesa rutina mecánica acontece o impensábel. Dunha caixa tira un códice de encadernación solemne. O seu rostro arredondado ilumínase e a súa boca ábrese ao ritmo das páxinas, cunha fame descoñecida. É o texto dun rei. Está en verso. Os seus ollos parecen enganalo... Está escrito nunha lingua que el pensaba maldita, incapaz de habitar nos seus queridos libros: a da nai, a do tío Marcos, a das mozas dos camiños e os ríos. Eran cantigas preparadas no centro do poder, dedicadas á Virxe e estaban en galego! Moito se lamentou o resto da vida de non poder alongar ese momento, sentar e estudar, que fosen só contados minutos. Tantas veces reiterou a petición de que se publicasen e coñecesen as Cantigas de Santa María! Había unha historia agochada por recuperar! "Sendo así como son de Galiza por todos os costados –escribiu– sabía máis da China que do meu país orixinario". No conxunto da Coroa que se apropiara do nome de España, non hai refutación tan contundente contra a uniformización idiomática como a que sae da tinta de Sarmiento A defensa e a ilustración do galego pasou a ser un dos seus centros vitais: compuxo case 5.000 versos porque "así os meniños podrán deprendelos", teceu argumentos para o futuro (mais non se podían imprimir nese tempo de intrigas borbónicas e erudición emperrucada) e unha fartura de cartas con proxectos. Reclamaba a impresión dos manuscritos, a dignificación da nosa poesía popular, o estudo da lingua do vello reino. No conxunto da Coroa que se apropiara do nome de España, non hai refutación tan contundente contra a uniformización idiomática como a que sae da tinta de Sarmiento. "Para maldita a cousa se necesita en Galiza a lingua castelá! Bastoulle por séculos a súa lingua galega!", exclama, en canto chama "apóstatas" e "fantasmóns" a quen dela desertan, que se "meten a castelanizalo todo, coa última zarrapastrosidad". Nun universo paralelo, Sarmiento non abriu aquel códice, non descubriu que a lingua de súa nai podía latexar nos libros e non dedicou décadas á súa defensa. Sen esa revelación, tampouco chegou a ser o poeta máis fértil do galego na Idade Moderna nin ergueu o tío Marcos da Portela como faro. Nese mundo, un século máis tarde un pontevedrés careceu da inspiración para publicar A Gaita Gallega, pioneiro libro no idioma a cuxo uso tanto animou. Sen ese impulso, tampouco un ourensán puido tomar exemplo para fundar O Tio Marcos da Portela, o primeiro periódico de éxito en galego, que posibilitou que esta lingua pasase de man en man como nunca antes no seu longo milenio de vida. E, así, nese infausto universo paralelo, o fío quebrou antes de nacer e moitas iniciativas nunca tiveron alicerce nin apoiaron outras futuras, que ficaron sen corpo nin voz. Mais ese universo non é o que habitamos. No noso, Sarmiento detense brevemente no libro das Cantigas e comeza a invisíbel, lenta e implacábel reacción en cadea que chega até os teus ollos.