Trump: loucura ou ideoloxía?

A segunda vitoria electoral de Donald Trump ten provocado sorpresa e desasosego moi superiores a cando derrotou a Hillary Clinton en novembro de 2016, e moitas persoas pregúntanse como é posíbel unha segunda vitoria nos Estados Unidos de Aamérica (EUA) de quen non é máis que un tolo narcisista con moitos cartos. Fronte a esta incredulidade saen múltiples respostas, pero unha das que máis se escoita é a de que o resultado só pode ser produto do efecto sobre a poboación norteamericana dunha intensa campaña do trumpismo en redes sociais, divulgando mentiras. Respostas dese tipo eran comúns cando no Brasil, en outubro de 2018, Jair Bolsonaro derrotou o candidato da esquerda nas eleccións presidencias. Poderiamos falar tamén de Javier Milei na Arxentina, das aberracións que saen da boca dos dirixentes de Vox ou de decisións adoptadas pola primeira ministra italiana Giorgia Meloni. Pero mentres sigamos pensando que estamos só diante duns tolos, cuxa mensaxe é amplificada pola rede social propiedade doutro tolo chamado Elon Musk, non tiraremos a venda dos ollos, e os intereses que representan eses supostos tolos seguirán avanzando. A renuncia e as súas consecuencias A eclosión na última década, con moita forza, de grupos e líderes da nova extrema dereita é o froito máis rechamante dun proceso que vén de lonxe, e que se inicia cando grande parte da esquerda occidental renunciou á utopía, entendendo o concepto na súa acepción orixinaria de obxectivo a acadar e non na máis popularizada de soño imposíbel. Unha esquerda que entra en shock coa caída do bloque soviético e que, aínda non sendo confesional en moitos casos co mesmo, decide renunciar a construír unha proposta global alternativa; caendo na trampa e auto-convencéndose de que o sistema capitalista é o único posíbel. A influencia da ideoloxía neoliberal, o imperio do consumismo, o inmediatismo propio das novas tecnoloxías, o culto ao individualismo, a inoculación do emprendedorismo, e a teoría da fin da historia fixeron o resto. Onde existe unha esquerda con presenza social e con discurso ideolóxico a extrema dereita non agroma tan forte Aquela renuncia tivo graves consecuencias que hoxe sufrimos; a principal foi o abandono do combate ideolóxico, en terminoloxía actual o abandono da loita no campo das ideas. A formación, o debate e o cultivo do espírito crítico, desapareceron ou quedaron reducidos a pequenos grupos, vistos como anticuados e acusados de non ser quen de asumir as novas necesidades da acción política. Grande parte da esquerda mudou daquela o seu discurso e pasou a centrarse exclusivamente no xogo electoral e en propostas para o inmediato, construídas con elementos que, sendo moi importantes e debendo formar parte de calquera alternativa, non poden ser columna vertebral para sustentar un programa político que de verdade queira transformar a sociedade. Discursos centrados basicamente na loita contra a corrupción, na defensa de dereitos sectoriais e na xestión eficiente, máis unha linguaxe des-semantizada e chea de conceptos comúns e baleiros. Empobrecemento Fronte a aquel desarme seguiron avanzando as ideas reaccionarias e, na actualidade, podemos ver diariamente en medios xeneralistas e noutros dirixidos a unha audiencia segmentada personaxes que a carón de teorías extravagantes divulgan a ideoloxía da dereita dura: todos os políticos son iguais, o occidente civilizado está en perigo pola chegada de inmigrantes, precisamos de orde a autoridade, a imposición das minorías... A chegada de novas crises, que demasiadas veces esquecemos que son cíclicas no capitalismo, provoca o empeoramento das condicións de vida da clase traballadora, o empobrecemento a pasos axigantados da suposta clase media que só existe na realidade virtual construída polo propio sistema; as emprendedoras descobren que esa etiqueta non leva aparellada o triunfo, e na maioría dos casos supón unicamente atarse durante anos a un crédito bancario. A crúa realidade do día a día nun campo moi ben abonado e a incomparecencia de outros, leva a importantes segmentos das clases populares a apoiar os únicos que lles propoñen rachar co sistema. Onde existe unha esquerda con presenza social e con discurso ideolóxico a extrema dereita non agroma tan forte, sendo o nacionalismo galego un exemplo do que debemos sentir orgullo; pero iso non debe levarnos a pensar que non existe. Como di o historiador portugués Manuel Loff, o novo ciclo político caracterízase pola dereitización xeral da sociedade, froito da ansiedade colectiva, a recesión económica e a securitización; ciclo do que só será posíbel saír enfrontando directamente os problemas.