A historia propia contada por outros

Estreada en Madrid en outubro de 2023 e cunha ampla xira que a deu a coñecer por toda a Galiza e polo resto do Estado, Iribarne inclúese nunha tendencia teatral que quere responder á necesidade das xeracións máis novas de coñecer en profundidade o que sucedeu realmente no período chamado da "transición". Coa conseguinte desmitificación dun proceso que o senador coruñés Iglesias Corral resumiu didacticamente con aquela xa clásica sentenza: "Aquí pasó lo que pasó". A peza abrangue a biografía de Fraga dividíndoa en tres actos: o primeiro, dedicado á época franquista; o segundo, á transición; e o terceiro, á etapa de Fraga como presidente da Xunta da Galiza. Os dous primeiros abalan entre a farsa e o cabaré político un rexistro que permite que convivan ironías políticas de calado e parodias de pincelada grosa, recursos clásicos e modernos que xogan coa velocidade da linguaxe e do movemento escénico para percorrer con rapidez un currículo que inclúe, entre outras cousas, os mangoneos en Eurovisión, as bombas de Palomares, os sucesos de Gasteiz ou a firma de sentenzas de morte. Neste labor, hai que recoñecer o talento dun elenco que -malia que a farsa é un xénero que exixe un chisco de sobreactuación- sabe atopar sempre o ton xusto para que o grotesco non se desboque. Xurxo Cortázar, Jorge de Arcos, Mónica García, Anxo Outomuro e Lidia Veiga logran que o desfile de personaxes e situacións desemboque nun espectáculo moi divertido, coa axuda da dirección de Castiñeira, que engraxa a acción con eficacia. A contrapartida vén na falta de afondamento en ningún dos temas: digamos que Iribarne retoma o que o debate público vén desvelando nos últimos anos sobre o tramposo relato da transición, sen ser quen de propor unha perspectiva propia que lle outorgue identidade de envergadura á función. A obra magnifica Fraga en detrimento do contexto, e iso desvaloriza o retrato histórico, que parece -e debería- ser o motor da peza. Isto empeora no terceiro acto -xustamente o que se centra no Fraga presidente da Galiza-, que dá a sensación de ter esgotado os recursos e que abandona a comedia que tan ben funcionou até o momento para entrar no terreo da admonición, cunha Esther Carrodeguas apropiándose da escena e transformando o cabaré nun case-monólogo que editorializa constantemente. Talvez o problema vén do feito de que unha compañía galega repita o "contrarrelato" da transición tal e como se deseña en España -broméase con isto nalgún momento da función, mais a chanza non ten consecuencias na trama- , sen ofrecer un discurso que axude a compoñer unha visión diferencial. Está ben, por exemplo, repetir a historia de Enrique Ruano; pero colocar a de Humberto Baena no centro axudaría a que Iribarne lograse achegar algo do que non nos fornece a historia feita por outros.