Paula Carballeira: esconxurar os medos

—Premio Manuel María, Premio Gala do Libro, estreas, obradoiros, pregóns. Paula Carballeira está adquirindo unha notoriedade pública moi relevante. Non era sen tempo. [Risas] Iso non significa que estea traballando máis que de costume, son traballos que xa teñen o seu tempo e que por determinadas circunstancias saen á luz á vez. O Premio Manuel María xa mo deran hai tempo, o que ocorre é que o libro sempre tarda un pouco en saír. Máis ou menos pasa o mesmo co premio Gala do Libro, que se lle deu a un libro que xa ten un percorrido. Como pasa coa cultura case sempre, as cousas suceden a longo prazo. E como temos que diversificar os traballos, pois ás veces coincide así. —Vostede chámalle diversificar a ser escritora, narradora, poeta, actriz... Pero que foi antes? Cronoloxicamente o primeiro foi escribir. Eu vivía en Fene e alí había unha aposta moi forte pola cultura en galego desde diferentes ámbitos, tamén desde a educación. Impulsábasenos a participar na cultura, e a min deume por escribir. Lembro que participaba no concurso de contos que organiza a Asociación Cultural O Facho para mozos e mozas que aínda están estudando: gañei algúns premios e, claro, iso sempre anima. En Fene tamén facía teatro na Escola Municipal. Na miña casa tomaban isto coma se fosen afeccións: mentres fose ben nos estudos non lles preocupaba demasiado. E como sempre fun ben nos estudos, non botaron as mans á cabeza até que rematei de estudar e me dediquei a isto profesionalmente. Aí si que empezaron a preocuparse [risas]. —En Cangas deuse unha feliz coincidencia: o mesmo día que vostede daba o pregón, Quico Cadaval recibía o Premio Xiria. E Cadaval foi unha persoa importante na súa carreira. Moi importante. Na narración oral, que é ao que lle dedico máis tempo, tiven dúas parellas fundamentais. Unha delas foi Quico Cadaval, que foi quen empezou a profesionalizar este xénero na Galiza; e a outra Xavier Docampo, que foi unha persoa que ligaba o xénero ao ámbito literario, sen deixar de ser un narrador, un contacontos, extraordinario. Tiven a sorte de ter estes dous tremendos padriños que me axudaron moito nun camiño que non é doado. Non era moi habitual hai 30 anos ver unha rapaza contando contos en bares –fíxate que estamos falando dunha época anterior mesmo á eclosión dos monólogos cómicos– e, dalgunha maneira, Quico apadriñoume, o que me facilitou moito as cousas. —Era raro ver mulleres contando pero, moitos anos despois, hai toda unha xeración de narradoras orais que están tendo un grande éxito artístico e de público. Como se ve agora nese papel de pioneira, de ser quen foi rozando o camiño? É unha alegría contemplar ese fenómeno que comentas, que é bastante recente. Até hai pouco o papel das mulleres na narración oral parecía relegado ao ámbito infantil, e agora hai toda unha xeración que traballa tamén para público adulto. Son mulleres que nos teñen como referentes e iso é unha responsabilidade. Nós vivimos os bos tempos e agora que chegaron os non tan bos –neste momento, igual ca no teatro, a narración oral é case unha cuestión de supervivencia– temos que manter o facho para que as novas incorporacións atopen que existe unha continuidade, que non houbo interrupcións no camiño. Tamén hai que poñer en valor os novos ámbitos conquistados. Antes era máis común escoitar sesións en bares –que son lugares que se adaptan moi ben a este xénero–, mais agora é frecuente atopar narración oral en programacións teatrais, en lugares que, se cadra, prestixian o xénero e ofrecen novas oportunidades de traballo. —Nas súas historias hai unha gran presenza de mulleres que están conectadas coa natureza, cos saberes esquecidos… No pregón da Mostra de Cangas falaba das bruxas e dunha tradición de mulleres sabias que, dalgún xeito, tamén están presentes no seu libro Hai quen escolle os camiños máis longos. Eu creo que nese ámbito a Galiza é un lugar moi especial. Hai moitas cousas nas tradicións que se parecen en todas as partes, pero por diferentes cuestións xeográficas, históricas, sociais… adquiren manifestacións peculiares. E a forma de entender as bruxas neste país é bastante peculiar, aínda que Euskadi posúa unha tradición semellante. Simplemente a diferenza entre bruxa e meiga xa é algo moi específico noso. A idea da “bruxa malvada” ten moito a ver coa visión masculina do fenómeno, co medo ás mulleres que saben: saber máis cós outros sempre mete medo. E estas bruxas saben cousas que o resto esqueceu, por iso son mulleres temidas. Agora teño unha sesión de contos ao que lle chamo Mulleres que viven soas. As mulleres que viven soas tenden a ser relacionadas coa bruxería e, en parte, é por ese medo a unha sabedoría e unha independencia das que se sospeita. Interésame ir eliminando eses prexuízos que están relacionados co acceso das mulleres a campos que lles estaban vedados. Aínda hoxe estamos conquistando moitos ámbitos: hai determinados lugares nos que hai unha presenza masculina que ocupa todo o espazo, e penso, por exemplo, no ámbito técnico nos teatros, ou na falta de papeis femininos de relevo que arrastramos desde sempre, unha carencia que persiste na actualidade, aínda que, afortunadamente, cada vez hai máis mulleres que escriben. Quixen incluír estas cousas no pregón porque a Mostra de Cangas sempre foi exemplar no coidado co papel da muller e é moi importante que se manteña ese campo, que perdure no tempo como referente. —Falabamos de como se plasman esas cuestións no seu libro de poemas Hai quen escolle os camiños máis longos. A principal diferenza no distinto tratamento dos temas é que na poesía, ese lirismo que ás veces tamén existe nos contos, pode ter unha presenza protagonista, pode chegar con máis facilidade á alma da xente. Na narrativa tes que contar e na poesía podes renunciar ao explícito para evocar, para deixar un arrecendo que aluda. En Hai que escolle os camiños máis longos hai unha gran presenza de prototipos femininos (Carapuchiña, a bela adormecida…) que atopan no bosque un refuxio ante o perigo. O bosque ten un papel simbólico moi importante nos contos: son a conexión coa natureza, pero tamén con nós mesmas, coa nosa intimidade. Parecíame importante destacar iso porque o libro vai dirixido a un público adolescente, un público moi esquecido no ámbito artístico. —O bosque resume dous temas moi presentes na súa obra: un é o contacto coa natureza, a preocupación polo medio natural e a reivindicación da necesidade de retomar o contacto con el, que xa estaba en obras como Bichos, O refugallo ou a recente Carabela. É un tema que me preocupa moito porque malia que eu nacín en Fene –que tampouco é unha vila moi urbana– o meu pai é da zona da Capela e sempre tiven un contacto moi estreito coa natureza, cos animais. Durante os momentos máis duros da pandemia pasoulle a moita xente: no rural non te sentes tan confinada, es consciente de que hai outras vidas arredor que dalgunha maneira, conecta coa nosa intimidade. Gústame tratar estes temas esenciais nas obras, independentemente do público ao que vaian dirixidas, por responsabilidade: botar unha mirada sobre o mundo no que vivimos e reflexionar sobre a nosa relación con el. Sobre se nesa relación prima a nosa capacidade destrutiva ou construtiva. Interésame moito reivindicar a segunda. Por exemplo, no libro O principio, que fala da guerra, preferín centrarme na reconstrución, na vontade de construír algo novo que mellore o pasado. Creo que é unha obriga manter a esperanza. Estamos moi afeitos a contar as cousas para darlles importancia, para que non se esquezan. Esa peculiaridade é a que fai que os narradores e as narradoras galegas sexan moi apreciadas fóra —O bosque tamén é o lugar dos medos, sobre os que constrúe obras como Somos os monstros. Que lugar teñen os medos nas nosas fantasías? Eu cheguei a especializarme, porque mo pedían, no que fóra da Galiza chaman “contos de medo” e aquí son simplemente “contos”. Cando lles poñemos palabras e nomes aos medos estamos enfrontándonos a eles. O descoñecido constitúe a cerna dos medos dos seres humanos: co virus viuse como o descoñecido pode desatar o pavor. O que ocorre é que coa idade os medos van cambiando: non son os mesmos na infancia que na madurez. O gran medo dos adultos é á morte, mais cando es nena ese medo non existe, queda moi lonxe. Cando falas dos medos hai unha empatía inmediata. Dalgún modo, creo que o noso papel como artistas tamén consiste en esconxurar os medos. Cando traballas con nenos e nenas decátaste de que o público está buscando ferramentas para evitar eses medos, buscando a forma de non ter medo. E claro, a maneira máis bonita é pórlles palabras, que acaban transformándose nun exorcismo colectivo. E, sobre todo, non renunciar ao sentido do humor. —Non sei se se trata exactamente dun medo, pero na obra Doppelgänger trataba explicitamente o tema do dobre, do sosia que se atreve a facer todo o que nós non nos atrevemos a levar a cabo nas nosas vidas. Que papel ten o inconsciente na materia destes contos tradicionais que nos poñen en contacto co noso “lado escuro”? Moitas veces non somos conscientes da tradición, do lugar de onde procedemos, do que levamos atrás. Somos produtos do noso tempo e do espazo onde habitamos. O tema do dobre é un tema fundamentalmente romántico, dunha época de sentimentos exaltados e de grandes procesos de cambio. Dun deses momentos de crise nos que desconfiamos do mundo que nos arrodea, do que é real e do que non o é. Pero o substrato está en moitos contos tradicionais –moitos tamén na Galiza– que narran o encontro con unha mesma, coa visión da túa propia imaxe. Ese desdobramento, habitualmente, interprétase como un mal augurio. Fala da duplicidade do ser humano e de aí proceden todos eses contos de personaxes que perden a súa sombra ou o mesmo Dr. Jekyll e Mr. Hyde. É un tema que a min me parece moi interesante e que está tamén en Somos os monstros: os monstros son criaturas que nós creamos e das que logo renegamos. Deixámolas na escuridade, no fondo do bosque, onde non se vexan; pero, no fondo, tamén somos nós. —En moitas desas historias hai temas sociais que enganchan co tradicional, como, por exemplo, en Hansel e Gretel a cuestión da fame, de non ter que comer. Cando transmites unha mensaxe, unha mostra de respecto cara ao público, independentemente da súa idade, é que os temas que tratas sexan significativos. Un bo texto, oral ou escrito, posúe moitos niveis de lectura. A presenza do xogo é fundamental, mais iso non é incompatíbel con tratar grandes temas que, ademais, son os que nos preocupan a todos, incluídos os máis cativos. A soidade, por exemplo, é o gran medo da infancia: o abandono. Por que está tan presente nos contos tradicionais esa figura da nena ou o neno perdidos no bosque? Porque é o maior temor: quedar sen referencia adulta, sen os pais. —En Cangas puña moitos exemplos de temas que trata Shakespeare nas súas obras e que están presentes nos contos populares galegos. Ao final, a materia literaria non é máis que a reelaboración dunha tradición que trata de explicarnos? Claro. Ninguén sabe como foi pero podemos supor que, nunha comunidade, alguén se levantou para pórse diante dos demais e para contar unha historia, para contar algo que tiña relevancia para o grupo. Esa historia explica o mundo e esconxura os medos. Logo, xa ven a elaboración máis ou menos literaria, pero o principio está aí, nesa necesidade de explicarnos, de outorgar nomes ás cousas, de imaxinar os lugares onde non podemos chegar. E fíxate que ese pórse de pé diante dos demais xa é un acto escénico! —Vostede traballa moito fóra da Galiza. Cando atopa eses contos que forman parte do caudal europeo, pero que teñen unhas características galegas moi propias, como o elabora para que non perdan esa identidade que tanto apreciamos aquí? Creo que, aínda que sexa por motivos tristes, temos a gran sorte de que a oralidade sempre estivo moi presente na sociedade galega. Pola exclusión da lingua das canles oficiais e da literatura máis culta, a transmisión sempre foi oral. E existe como unha reminiscencia da historia que nos impón a necesidade de recorrer á oralidade para que a nosa cultura siga viva: estamos moi afeitos a contar as cousas para darlles importancia, para que non se esquezan. Esa peculiaridade é a que fai que os narradores e as narradoras galegas sexan moi apreciadas fóra. En Hispanoamérica, por exemplo, utilizamos unha lingua vehicular que é o castelán, pero procedemos dunha cultura diferente e iso o público cáptao axiña. Iso dálle un valor engadido polas dúas partes: por unha banda prestixia a nosa cultura e, pola outra, a audiencia ten acceso a unha experiencia diferente, a outra oralidade. Cando explicas este tipo de cousas fóra, cando tratas de describir a presenza e a importancia da oralidade na nosa sociedade, é cando te decatas da tremenda forza que ten unha cultura como a nosa e, moitas veces, nós mesmas non somos conscientes da importancia de ter esa cultura propia que nos singulariza ante outras formas de contar e de estar no mundo. —Tamén ten moita relación profesional con Portugal. Como se recibe iso alí? En Portugal depende un pouco da zona. No norte están máis informados e coñecen máis ou menos a problemática da lingua e da cultura galegas, son máis conscientes da nosa identidade. Pero máis ao sur é moi frecuente escoitar comentarios do tipo: “Você é a espanhola que melhor percebemos de todas as que passaram por aqui”. E claro, tes que explicalo todo e ves que só hai que facer un pequeno esforzo fonético para conectar de inmediato. E logo, nos temas, estamos moi próximos, a identificación é moi doada. Aquí hai unha cuestión moi curiosa: quen botou a andar a narración oral en Portugal foi un antropólogo, pero o xénero foi basculando cara ao conto literario, probabelmente porque se estendeu, sobre todo, desde as bibliotecas. Non se conta tanto conto popular como na Galiza e si máis o conto literario de autor coñecido. Iso tamén inflúe na recepción positiva que, polo xeral, temos as galegas e galegos. —Houbo un momento en que os espectáculos para a infancia estaban un pouco abaratados, parecía que todo valía nese xénero. Mais nos últimos anos hai un nivel artístico en moitos deles que non ten nada que lle envexar aos dirixidos a público adulto. Como ve o futuro? Creo que o teatro en Galiza tardou un pouco máis que a literatura en asumir os códigos, que non soubo dirixirse ao seu público até pasada unha primeira fase de experimentación. Tanto nos espectáculos coma nos textos. Mais pouco a pouco foise impoñendo o respecto polo público e iso deu lugar a espectáculos dunha calidade moi contrastada e, como dis, semellante ou incluso superior –dependendo das obras– á dos espectáculos para adultos.