Nemésio Barxa: avogado do pobo

Ao carón da Casa Galega da Cultura, onde se abre a zona vella de Vigo, enclávase o despacho do avogado Nemésio Barxa. Alí agarda para permitirnos facer con el un percorrido vital que principia en Caldesiños (Viana do Bolo), a parroquia que hai 85 anos viu nacer este xurista comprometido coa Galiza e co pobo. A conversa leva á cidade das Burgas, onde medrou, mora e ten despacho, como o colexiado máis veterano do Ilustre Colexio da Avogacía de Ourense. O seu nome está en numerosos estudos e publicacións e no impulso de centos de iniciativas diversas, como cofundador desde o Consello da Avogacía Galega até a Agrupación Cultural Auriense, a Associaçom Galega da Língua e mesmo produtoras audiovisuais e medios de comunicación. De feito, actualmente forma parte do Consello de Administración de Sermos Galiza S.A. "Seguimos na loita", asegura Barxa, ao falar de tantos casos que levou avante na defensa das e dos oprimidos. —Adóitanlle dicir que é ourensán, mais realmente naceu en Viana. Nacín nunha parroquia de Viana do Bolo, Caldesiños, en 1935, así que son un neno da República. Mais nin a miña nai nin o meu pai eran de alí. El naceu no Ribeiro e ela, aínda que era do Pereiro de Aguiar (onde o meu avó tiña terreos, pois era un rico terratenente) vivía en Ourense cidade. Coñecéronse nas oposicións, ambos eran mestres da República, ilustrados e intelectuais. Supoño que, naquela época, a posibilidade de atopar unha escola onde poder estaren os dous supuña escoller destinos máis afastados. En Caldesiños estaba a casa-escola en que vivimos até que marchamos a Ourense ao eu ter 6 ou 7 anos. —Doou a Viana a súa biblioteca persoal, que conta con máis de 7.000 exemplares. De onde vén a súa paixón pola lectura? Cando me falan da miña afección aos libros, sempre penso que vén polo meu pai. El tiña unha biblioteca pequena, mais con moito libro en galego. De aí nace tamén o meu interese pola literatura galega desde neno e, sobre todo, pola poesía. Lembro ler desa colección a Lamas Carbajal, a Curros Enríquez, a Rosalía de Castro, mais tamén a Castelao. Logo, vas medrando e reatopas aqueles libros, e dáste conta de que os liches, de que os amas e de que os segues a ter contigo. Así foi que a primeira vez que saín fóra do país, cando fun estudar a Madrid, levei media ducia deses libros de meu pai. —O Sempre en Galiza estaba tamén con vostede da man de seu pai? Sempre me preguntei como tiña a valentía de gardar eses libros. Fíxate que eu pensaba que a miña familia era xente "de ben" e afecta ao réxime. Lembro unha foto na que meu pai e outras persoas aparecían con camisa azul facendo, segundo el me dixera, uns cursos que eran do SEM [Sindicato Español do Maxisterio, organización do franquismo]. Mesmo de pequeno eu estiven na fronte de xuventudes, pois non había outra maneira de xogar ao balonmán nin saír de excursión. E, para máis inri, fun das xuventudes xesuítas. Aínda lembro cando a Antonio Quesada e a min, que sempre fomos moi amigos, nos expulsaron do campamento de Monterrei da fronte de xuventudes cando tiñamos ao redor de 12 anos... Facíamos a guerra pola nosa conta! Pasado o tempo é cando vexo o índice da reimpresión que se fixo hai uns anos da revista Nós e atopo o nome de Nemésio Barxa, meu pai. Eu non sabía que colaborara con Nós, pregunteillo e respondeume afirmativamente, mais sen afondar. Logo, en 2016, Sermos Galiza publica Mortos por amor á Terra. A represión sobre o nacionalismo galego (1931-1950), de Xosé Ramón Ermida, e aí aparecen como represaliados, ademais de meu pais, os meus tíos Nicolás e Manuel Barxa. Falei co autor para dicirlle que non foran represaliados, que eles eran xente do réxime e foi entón cando Ermida me enviou a nota do Ministerio de Educación de depuración de meu pai e de Nicolás, tamén mestre; e mais un recorte de prensa onde aparecían os tres irmás como fundadores do Partido Galeguista en Toén. Aí prendeuse a luz, é cando entendo que aquela fotografía coa camisa azul non era outra cousa que un campo de reeducación a onde mandaban mestres represaliados para poderen reincorporarse á escola e dar aulas. Entón quedei pampo. Gustaríame tanto ter falado disto co meu pai... Imaxino o medo que pasaron os tres, sobre todo Nicolás e meu pai, que perdían o traballo tendo fillos que alimentar, nunha época de tanta fame. —Toda a súa vida xira en defensa da cultura galega, mais como foi que deu os primeiros pasos no movemento cultural? En Madrid relacioneime con xente galega, falamos na nosa lingua e logo regreso a Ourense. É aí cando empezo a conectar con Vicente Risco e vou de vez en cando ao faladoiro que organizaba, contacto con Leuter González, que fora dirixente do Partido Galeguista e moi represaliado pola ditadura. Ademais, nese momento, asisto ás reunións que teñen os vellos galeguistas, con Otero Pedrayo á cabeza, unha persoa moi afábel e coa que chego a ter bastante relación persoal. Reúnense na Cámara de Comercio de Ourense e alí comezo a ir eu tamén, estamos falando de finais do ano 1955. Neses faladoiros conversamos máis sobre cultura que de política, e déronme un acervo cultural moi grande. —Anos despois, na súa casa, xa se realizan falaroiros cun carácter máis político e coa presenza de Francisco Rodríguez, Lois Diéguez, Eduardo Blanco Amor... Si, nesa época é cando empezo a ter relación persoal con Eduardo. "Padriño", chamábame. Cando abrín o despacho en Vigo viña moitas veces no coche desde Ourense con el e Luís Soto. Que magníficas eran aquelas viaxes coas conversas entre eles dous, sempre lamentei non telas gravado. Falaban das aventuras que pasaran na Arxentina e en México... Soto ademais acompañara Castelao durante o exilio. Os faladoiros na miña casa realízanse cara a finais dos anos 60, todos os días despois de comer. Alí participan Paco Rodríguez, que era profesor en Ourense; Xesús Sanxuás, que daquela traballabamos xuntos como avogados; Lois Diéguez e Blanco Amor. Algunha vez ten vido Carlos Casares e, sempre que se achegaba a Ourense quen non faltaba era Manuel María. Aí xa se falaba claramente de política. —Fundou a Agrupación Cultural Auriense e estivo na súa presidencia, ao igual que na Asociación Cultural de Vigo, que chegan a ser expoñentes de resistencia e do movemento cultural galego en plena ditadura. Auriense nace dalgúns dos novos galeguistas que iamos ás reunións dos vellos galeguistas, e que tiñamos ademais outras xuntanzas con estudantes de maxisterio na cafetaría Coralín de Ourense. Alí é onde xorde esa agrupación cultural, co obxectivo de seguir facendo os faladoiros que tiñamos, mais amparadas por unha asociación. Os promotores fomos eu e o médico Salvador Rei, entre outros. Auriense tiña unha vida social enorme e unha aceptación moi grande entre a xente, sobre todo entre persoas maiores, que enchían os auditorios onde faciamos as conferencias. Fun o seu primeiro presidente, mais precisamente era na elección das e dos conferenciantes onde acostumaba haber enfrontamentos e certos roces, motivo polo que eu decidín deixar o cargo, aínda que a día de hoxe continúo como socio. A cuestión é que alí había dúas almas, unha a da Unión do Povo Galego (UPG), que era a miña; e outra, a do Partido Socialista Galego (PSG), que era a de Salvador Rei e outros. Con todo, eu nunca militei na UPG. Si se pode dicir que estiven dentro, ía á cadea ver os presos, levaba e traía información... Pero nunca militei, sempre fun un verso libre. Nos anos 70 transitei ao Partido Galego do Proletariado (PGP), que se fundou no meu despacho de Vigo con Méndez Ferrín e Luís Soto e a Galiza Ceive. —A defensa da Galiza e da xente máis prexudicada, é dicir, a defensa con letras maiúsculas, sempre estivo na súa acción como amosa o caso en prol dos labregos de Castelo de Miño xa no ano 1968. Si, foi daquela cando colaboro provisionalmente no despacho do avogado Amadeo Varela e xunto a Luís Soto, que viñera de México para organizar a defensa dos labregos de Castrelo afectados pola construción da barraxe de Fenosa. Aquilo inicia coa loita contra a formación da barraxe, mais ao ver que a oposición non vai avante co empeño de construílo de Franco, foi cando pasamos a tentar sacar o maior beneficio posíbel para os labregos que lles anegaban as terras a cambio dunha indemnización miserenta. Finalmente, aceptouse o que ofrecía Fenosa, houbo labregos que non quixeron continuar para pedirmos máis indemnización, e acabouse logrando un prezo inferior ao que pretendíamos, pero, iso si, moi superior ao que inicialmente se ofrecía. Posteriormente intervín en toda a reivindicación da veciñanza de Cervo e Xove en contra da instalación do complexo Aluminia, tanto en manifestacións e asembleas como levando varias demandas aos Tribunais; así como en Allariz, onde exercín como avogado da veciñanza na revolta da vila. —Lembra con frustración a defensa dos antifranquistas na ditadura ante a falla dunha xustiza real? Lembro como en 1975 en Vigo detiñan xente, como o xuíz a puña en liberdade con cargos, e como a policía a prendía de novo nada máis saíren da cadea e volta a empezar... Non podías esperar nada nin da xustiza nin da policía. —Hai un fío condutor que vai desde que accede aos documentos policiais e forenses para demostrar que Moncho Reboiras fora asasinado e que continúa na actualidade coa loita contra a impunidade dos crimes do franquismo. Eu sigo na loita. Hai un libro, Gallego, de Miguel Barnet, que exemplifica moi ben o que aconteceu neses anos: como a fame, a humillación e a desesperación levaron a xente á emigración e como algúns foron conseguindo algo na América e, por amor á Galiza e á familia, voltan. Regresan cuns cartiños, mais sendo pobres. E entón cólleos a guerra. É horroroso como se masacrou a xente e desespera pensar como persoas fuxidas cruzaron fronteiras e foron metidas en campos de concentración onde os gardas lles roubaron todo, e sen poderen volver, porque no Estado español os matarían. Eu, que non sufrín isto, síntome na obriga de defender a memoria e, sobre todo, a dignidade destas persoas. Por iso sigo e seguirei pelexando. —E como ve a xustiza española? Moi mal. A transición sen ruptura propiciou que continuase todo o entramado político-social anterior, no que inclúo o poder xudicial, que segue a ser franquista e arrimado ao poder político, co salto cualitativo de que nos últimos anos interfire e mesmo se arrogan solucións que non debían saír do estrito ámbito político. En canto á avogacía, lembro cando eu empecei a exercer, en pleno franquismo. Daquela os colexios de avogados eran auténticos centros de política e a avogacía implicaba a defensa de particulares mais tamén a de toda unha sociedade atrapada na ditadura. De facto, en 1970 realízase en León o IV Congreso da Avogacía Española. Alí fanse reivindicacións políticas e eu mesmo presento unha comunicación solicitando que as declaracións que fagan as persoas nos xulgados poidan ser nas súas linguas vernáculas. Nesas, o réxime ten o temor de que na votación final se aproben os relatorios que piden liberdades. É entón cando de súpeto se inscribe no último día do congreso unha multitude de avogados de sindicatos do réxime. Con todo, teñen medo a perder e finalmente a policía mandou desaloxar o congreso. Aquela era unha avogacía viva. Agora, en cambio, a profesión está moi precarizada e costa ver ese espírito. —Colexiouse tamén no Porto e exerceu como avogado no norte de Portugal. Vostede, bo coñecedor de ambos os países, considera que o galego e o portugués son a mesma lingua? Si, só chega con mirar para o brasileiro que, sen estar deturpado como o galego, tamén ten diferenzas co portugués, mais non deixan de ser a mesma lingua. Son reintegracionista, emprego a grafía portuguesa e estou totalmente en contra dos pasiños. Deamos o paso enteiro! —Tamén o audiovisual galego foi obxecto do seu impulso coa creación da produtora Nós e até conserva o guión orixinal d'A Esmorga, do cineasta Eloi Lozano. Nós foi unha iniciativa de Carlos Varela, constituímola en 1975 e el decidiu que eu ocupase a presidencia desa produtora, que foi impulsora de xornadas, festivais e promotora de proxectos como os filmes A Esmorga, de Eloi Lozano. Gardo comigo o seu guión, que lamentabelmente non se levou a cabo a pesar de que a Eduardo e a min nos gustase moito. A produtora esmoreceu ao morrer Carlos Varela. Estou seguro de que el a tería sacado adiante de vivir máis anos. Despois, en 2000, renaceu de novo co mesmo nome e tamén teño a ledicia de ser socio. Segue ademais cos mesmos principios: promover un audiovisual galego. —Por se for pouco, ten outra paixón máis: a enografía, e é presidente da Irmandade dos Vinhos Galegos. Desde pequeno tiven relación coa elaboración do viño, meu avó tiña vides e meu pai presidiu a Cámara Oficial Agraria, onde a súa función era ver as necesidades do rural. Mais a Irmandade naceu un día no que Pepe Posada me comenta que quería conformar unha confraría dos viños galegos, das cinco denominacións, pois daquela só había do Albariño. Fixémola e nomeamos Manuel María como Roi Xordo da Irmandade. Facemos actividades para pór en valor o viño, defender, propagar, publicitar e mellorar os viños galegos e, por suposto, gozar deles. —E como ve, coa experiencia e desde o presente, a Galiza que vén? Véxoa con optimismo, pero eu non son obxectivo. Se non vise a Galiza con optimismo, que faría aquí desde os 30 anos pelexando por ela? Iso si, hai que ter moito coidado no momento actual, pois estamos nunha Galiza da disgregación, non é esta unha Galiza que se una. De facto, logo da Asemblea de Amio, o nacionalismo baixou en apoios porque se disgregou, porque unha parte preferiu ir co españolismo. Nós temos que ir coas nosas propias forzas e, se non son suficientes, procuremos aumentalas ou esperar a telas. Así foi que gran parte da xente que marchou en Amio volveu ao Bloque. A cuestión é que cómpre un Goberno interesado polo país, e nin ao PP nin ao PSOE lles interesa a Galiza.