Medos Romero: “Estou segura de levar en min a dor das mulleres que, como miña nai, tanto sufriron na vida”

Eo sol era Ela, Premio de Poesía Afundación e Premio da Crítica, fala do abandono durante a nenez e das súas posíbeis consecuencias. De que nace este poemario? Este libro nace inmediatamente despois de rematar Hortensia. Un levoume a outro e os dous teñen en común a figura da nai. O primeiro é un libro de amor rotundo por miña nai, escrito tras a súa morte, e o segundo expresa o desamor que eu sentín nunha etapa crucial da miña vida, cando teño tres anos e por necesidade son afastada do seo familiar. Unha separación que me levou a sentir unha sensación de abandono. E iso converteuse nun verdadeiro inferno interior durante moito tempo. Realmente o libro recolle a cicatriz dunha ferida moi profunda, a catarse dese sufrimento. E claro que a través destes versos tamén quixen facer unha reflexión sobre a necesidade de sermos amados e amadas na nenez, para sentir seguridade, para crernos capaces de medrar como persoas, para pisar con firmeza na vida. A sensación de abandono e de desamor pode levarnos ao autodesprezo, á dúbida, á febleza, á incapacidade, á angustia, á doenza, a ese inferno interior que eu vivín. A nena perdida parece atopar paz, neste poemario, no bosque. A natureza está, en realidade, bastante presente nos seus libros. Que relevancia ten na súa poética? Explícao perfectamente Eva Veiga no prólogo que fixo para o libro, escrito coa lucidez e a brillantez que a caracteriza. Efectivamente, esta nena, xa feita unha muller, fai o camiño de regreso ao seo materno para ser “parida novamente” e para voltar ao colo daquel bosque da infancia, como espazo de encontro, como abrazo. Aí está o meu amor inmenso á natureza, a idea de que temos que procurar o irmanamento co reino vexetal e animal, a crenza incluso de que a natureza pode ser sandadora. Eu onde máis feliz fun foi sentíndome parte da propia natureza nas fragas da miña aldea. Para min é sinónimo de liberdade, de refuxio, de sandación. E estámola destruíndo día a día, esquecendo que ela nos alimenta en todos os sentidos e que sempre se acaba volvendo contra nós o noso maltrato aos ríos, ao mar, aos montes… Velaí o cancro, as pandemias, os desastres naturais. A natureza atravesa toda a miña obra e non se podería explicar sen a súa presenza. Talvez é a columna vertebral da miña poesía, incluso unha das razóns pola que son escritora. Hortensia está poboado por mulleres campesiñas, como a nai, duras por sobrevivencia que son á vez modelo de rebeldía e de dureza e causa, sen mala intención pola súa banda, de dor. Pode explicar isto? Hortensia é un libro que me deixou exhausta porque durante o proceso de escritura revivín todo o que foi a miña vida con miña nai, con meus pais, con meus irmáns. Pero o poemario vai máis alá de miña nai. Fala das mulleres todas que nos precederon, da montaña, hoxe solitaria, dos baldíos, da casa fechada, dun país abandonado. Unha nai, en definitiva, é unha patria enteira. Por suposto, esas nais representan tamén a coraxe, a rebeldía e a dureza da vida nunhas circunstancias sempre adversas para elas. Creo que no caso das mulleres hai unha dor antiga que aínda vai en nós a través dos xenes, da tristeza, do desamor, do desprezo, da marxinación e da represión, e que pasou de xeración en xeración. Estou segura de levar en min a dor das mulleres que, como miña nai, tanto sufriron na vida. Entre Hortensia e E o sol era Ela hai diferenza, por exemplo, na lonxitude dos poemas. Mais en común teñen a narratividade, imaxes moi recoñecíbeis… Quere que a súa poesía sexa clara e directa? En Hortensia os poemas son longos porque é un canto de moita dor, caudaloso, e ao mesmo tempo un poemario de moita vida, da vida toda do mundo rural de outrora. Mais en todos os meus libros procuro a palabra limpa, clara, contundente. Fuxo de parapetarme detrás das palabras para escribir. Non quero facer textos inintelixíbeis ou que precisen códigos. A literatura creo que debe comunicar, emocionar, non deixar a lectora ou o lector indiferente fronte ao texto. E iso, por suposto, non debe ser incompatíbel cunha preocupación polo plano máis formal. De calquera modo, a miña poesía responde máis a unha ética que a un traballo estético, no senso en que se nutre do que eu creo, do que defendo, do que me conmove, do que me marabilla, do que me indigna, do que quero denunciar, do que me doe, do que me fai sufrir ou gozar como ser humano. O poemario anterior a Hortensia, A ansia do lóstrego, fala do espolio da clase obreira e da natureza. Cal é o proceso histórico que percorre? Que ten que ver coa traxectoria laboral do seu pai? Meu pai foi un labrego reconvertido en obreiro que traballou na sondaxe, nunha etapa previa á explotación da mina aberta, antes de que fixeran presenza as escavadoras, cando aínda buscaban o mineral debaixo da terra. Hai un poema nese libro no que digo que meu pai me trouxo un día do fondo do Portorroibo un fósil, un caracol milenario, que el depositou na miña diminuta man, e que aínda conservo hoxe con amor. Ese poemario é a miña memoria persoal da transformación brutal que sufriu o territorio d'As Pontes coa explotación da mina e a desaparición de varias parroquias. E, claro, é unha denuncia de como se esquilman os recursos naturais por parte do capital devorador e do colonialismo, aquí e noutras moitas partes do mundo. E falo, así mesmo, dunha certa derrota da clase obreira, dunha perda de valores e de principios. Falo non só do exterminio do mineral, senón tamén do exterminio das ideas e de todo aquilo que eramos nós. Do corpo e a súa ausencia é, porén, máis existencial, e conecta con Hortensia: a dor e a ausencia en relación coa morte e a beleza, en relación coa arte e coa vida. Que son a luz e a brancura neste poemario? Que peso ten nel o quedarse abraiada, prendida ante a arte? Do corpo e a súa ausencia é o soño imposíbel, o soño de sermos eternos, a posibilidade de sermos eternos -e quizabes poida que así sexa- tan só a través das artes. A luz e a brancura é a vida en movemento neses lenzos de Tintoretto e de Botticelli que tanto me marabillaron. E a morte que se presinte a través dos versos dese libro é a morte anticipada nos ollos dun mozo que eu coidei no hospital como enfermeira e ao que incluso tiven o atrevemento de pórlle voz: “Esta friaxe / que me vai tramando, / esta breve oquedade / no centro do meu ser / é canto posúo. / Aínda así son ser / mentres alento”. Outro poema deste libro di: “Cando inundas de roxez / a miña túnica, / trémeme o sangue / en rebeldía. / Nun trazo impreciso / dególome de brancura, / e son eterno ao fin: / animal que a beleza / pronuncia”. Póñome eu dentro do personaxe do cadro. Doulle a miña propia voz ao personaxe. Non vexo o cadro desde fóra. Métome eu mesma no lenzo. Esa é unha característica de toda a miña poesía: escribir cunha entrega total, até fundirme co sufrimento dunha persoa ou coa propia natureza. Por exemplo coa dor dunha árbore ardendo no medio dun incendio e que non pode fuxir: “couces de árbores centenarias que aínda tremen / e non puideron fuxir a ningures. Aí, en pé, firmes, / dignos, convertidos en cádavos. / Asasinados en pé, coa súa dor estalándolles no zume, / no cerne, na raíz, no corazón, nas entrañas, / en vivo, zugándolles o seu ser”. Se falamos de poesía dos 90 atopamos moitas autoras diferentes, xa só empezando pola idade. Aínda así, si se poden atopar conexións da súa literatura con Olga Novo, quizais Lupe Gómez… De que poetas galegas e non galegas se sente máis perto? Eu non pertenzo a ningunha xeración, porque por idade sería dos 80 e por escrita dos 90. Digamos que non encadro nin nunha nin noutra coas características que definen a un grupo xeracional. Pásalle igual a Marica Campo, por exemplo. Se hai conexións entre o que fan outras poetas e o que escribo eu é talvez porque tivemos vivencias semellantes. O que nos une a Olga Novo, a Lupe Gómez e a min é o feito de virmos de onde vimos, coas nosas propias experiencias vitais, aínda que logo cada unha de nós teña o seu universo íntimo e a súa forma de escribir. Eu, naturalmente, síntome moi identificada co que elas escriben, pero tamén con Pilar Pallarés, con Eva Veiga, con Marta Dacosta… Celebro, en calquera caso, con inmensa ledicia a incorporación das mulleres á literatura. Creo que as mulleres son as grandes protagonistas da literatura galega e da literatura en xeral a partir dos 90. Antes a presenza das mulleres era excepcional. Pensemos que no grupo “De Amor e Desamor” da Coruña, aínda nos anos 80, só estaba Pilar Pallarés. Escribiu desde moi nova pero comezou a publicar nos 90. Por que non antes? Comecei moi tardiamente a escribir. Na adolescencia fixera algo pero non tivo continuidade. Os meus primeiros poemas, e tamén os meus primeiros relatos, escríboos cando xa teño 37 anos cumpridos. Xurdiu un día sen máis. Sorpréndeme a min mesma o feito de que un día me poña a escribir e me saian os poemas un tras outro, como quen tira do fío dun nobelo. Nese momento da miña vida acababa de saír dun longo proceso terapéutico de doce anos de psicanálise freudiana. Do mesmo lugar en que fun interrogada unha e outra vez sobre os afectos, as emocións, os temores…, de aí, dun lugar en principio nada asequíbel, do inconsciente, dese lugar xorde tamén en min a poesía. Non é casualidade que os títulos dos meus primeiros libros sexan Ámome en por min e Rendéome no tempo. Nese momento da miña vida ábrese unha porta dun saber agochado que ten un proceso de maduración e rebenta e me desborda. De aí, desa maduración como persoa, nace a miña voz poética, e eu ofrézoa así, con total honestidade. Eu non chego á escritura por formación académica no campo das letras. Son enfermeira de profesión e o meu día a día non ten ningunha relación co campo da literatura, da filoloxía ou da docencia. Vivo, de feito, á marxe da vida cultural que hai no país polo meu traballo, en quenda sempre de tarde, que me impide asistir a moitas actividades e incluso participar en actos aos que me convidan. En A seitura dos tristes xa estaban a dor e a natureza. De que modo a súa experiencia do rural condicionou a súa escrita? O rural foi transformado ou devastado desde a súa infancia? Eu vivín entre o medievo da aldea e a modernidade da miña época universitaria en Compostela. O anterior duro, difícil, máis rico humanamente, e o de agora letalmente superficial. Somos cada día máis ricos en bens materiais, moitas veces innecesarios, e cada día máis pobres como seres humanos. E eu síntome moi afortunada de ter vivido tan intensamente o mundo da aldea. O pozo da ferida comparte temática con A náusea como un puñal. É a violencia de xénero. Pode a poesía reflectir ese horror ou, polo menos, servir para denuncialo? Non sei se a literatura ten capacidade para cambiar o mundo, talvez non, pero si para cambiar as persoas. O terror que representa a violencia machista para todas as mulleres e que nos ameaza e nos mata case cada día, dificilmente se pode combater e eliminar con versos, mais como poeta hai tempo que sentín a necesidade de alzar o meu berro de indignación contra esa realidade. Creo que O pozo da ferida foi pioneiro dentro da poesía galega e así o debeu considerar o xurado que lle outorgou o Premio de Poesía Miguel González Garcés en 2006. O segundo libro que escribín está dispoñíbel no meu blog https://axanelaverde.blogspot.com/ e podería ser perfectamente a prolongación do libro anterior. Tamén no libro de relatos O trevo da sorte trato este tema desde diferentes ángulos. Lamentabelmente a violencia machista é un terror que non cesa e as poetas temos a obriga de recollelo na nosa obra, de denuncialo con contundencia coa palabra, dándolle voz incluso ás mulleres que non teñen voz ou ás que xa foron asasinadas. Contou en varias entrevistas que seu pai era un excelente narrador, mais na súa casa os libros que había eran os da escola. Que influencia tivo seu pai no seu amor pola literatura? Cales foron os primeiros libros que leu? Nunha casa humilde como a miña, onde non había libros, a literatura oral era un tesouro completo. Meu pai era un narrador exquisito, que sabía fascinarnos ás noites coas historias que contaba. Aquel era un mundo cheo de imaxinación, de memoria íntima do pasado, dos emigrantes retornados de América, dos fuxidos, de sucesos que marcaron a vida da aldea… E logo estaba todo ese mundo máxico e sobrenatural no que eu me criei, polo que sempre sentín atracción, pola capacidade de intuír, de presaxiar, de adiviñar… Unha cultura riquísima que eu lle debo á miña xente, igual que o grandísimo tesouro do idioma. Todo iso foi anterior ás miñas primeiras lecturas, a Rosalía, a Whitman, a Nicolás Guillén, a Neruda…, e desde logo moito antes de descubrir a Avilés de Taramancos, a Miguel Anxo Fernán Vello, a Pilar Pallarés, a Eva Veiga, a Manuel María ou a Novoneyra. Eu son unha escritora tardía e unha lectora tardía de boa literatura. Realmente comecei a ler e a desfrutar dos libros nun colexio de monxas en Melide, algunhas delas, por certo, catalás, porque as monxas incitábannos a non perder o tempo, a ler libros e a escoitar música. Lembro que nos espertaban con música clásica ou con discos de Joan Manuel Serrat. A súa poesía comezou, quizais, pola exploración do íntimo para ir máis cara ao social: a memoria histórica, a violencia de xénero, os abusos laborais… Nos últimos poemarios volve quizais ao íntimo… Os meus primeiros libros falan da natureza, da terra, da paisaxe, dos meus eidos do Alto Eume, mais tamén dun xeito de vida que eu coñecín. Toda unha sabedoría popular que esmoreceu. Falo case dun tempo do medievo das nosas aldeas, morto de morte matada. Falo e reivindico a cultura popular, hoxe totalmente desaparecida ou que atopamos só dentro dos museos. Despois saín cara a fóra, cara ao social, incluso cara á denuncia política. Hai algúns poemas que falan da represión do 36, da denuncia da violencia de xénero ou, como dicía antes, do espolio brutal da mina das Pontes. Aínda sendo un libro de carácter político, A ansia do lóstrego está escrito desde as miñas vivencias, desde as miñas raíces. Para que serve a literatura no mundo de hoxe? A literatura galega axúdanos claramente a sermos nós, a existirmos diferenciados dentro da diversidade que é o universo, e iso enriquece. É un xesto revolucionario fronte a este mundo globalizado que xa hai anos que nos convocou e nos atrapa cara a converternos en tan só consumidores voraces, infelices, superficiais, ordinarios…