Adela Leiro e Mon Daporta: andar, saber e comunicar

—Cando falamos para esta entrevista díxome que neste 2025 cumpren tamén 50 anos casados. Adela Leiro: Nós estudáramos xuntos e casamos moi novos, porque antes era diferente e tamén era un xeito de saír da casa e ter independencia. Mon soubo de min antes de eu coñecelo porque axudaba no reparto do pan da panadaría dos meus avós. Ía en bicicleta coa miña nai, cadansúa ruta cos cestos de vimbio acoplados ás rodas, desde as sete da mañá, antes de ir á escola. A nai de Mon levantaba os fillos berrándolles: «Arriba que xa pasou Adela co pan e vós aínda na cama»… non me tiñan moito cariño por iso. En verán e en inverno os meus irmáns lembran aquel tempo como unha escravitude, mais nunca o sentín así, para min era unha maneira de colaborar na casa e ademais gustábame andar na bici. —Mais desexaba marchar da casa igualmente. A.L.: Cando estudo e gaño as oposicións e cartos, xa quero administrar a miña vida. Empecei a traballar con 19 anos, substituíndo unha profesora no instituto. Tiña que dar aquelas materias do papel na casa do marido, das leis de Franco, etc… mais realmente falaba do que me petaba, de Picasso, da paz ou da guerra e dicíalles que se querían aprender algunhas cousas manuais podíalles ensinar de todo porque calcetaba, ganchillaba, bordaba,… facía traballos manuais de todo tipo que aprendera coa miña nai e en Maxisterio. E mentres preparaba a oposición, tamén lía libros a montes… non sei de onde sacaba o tempo porque agora non me chega. Había quizais menos distraccións. Mon Daporta: O meu pai traballaba as terras e ocasionalmente andaba no mar. Eu axudaba, como toda a xente do meu tempo, e despois estudei Maxisterio. Mais non tiña unha ocupación diaria como Adela. A vida era igual en todas as vilas como Cambados, sempre na rúa, dándolle á pelota, andando polos camiños ou pescando no peirao. A min gustábame moito a natureza e todo o relacionado cos paxaros e os niños, que despois foi o camiño que seguín no estudo e dando aulas. —Despois dun corto periplo como mestra por Euskadi, xa están de volta aquí. No seu caso cunha acción política intensa desde o Partido Socialista Galego. A.L.: Xa pouco antes de casar participabamos nunhas asembleas antifranquistas que se organizaran polo Salnés. Aquí o partido que máis presenza tiña era o PSG, con Paco Trigo tirando do carro que foi o que nos meteu a todos. Tamén había algunhas persoas da UPG mais non tiñamos relación con elas. Nas primeiras eleccións municipais de 1979 fixemos unha candidatura como Unidade Galega, e conseguimos a Alcaldía, con Xoán Antonio Pillado Silvoso, e renovámola en 1983 como Unión Galega cando fun no posto oito pensando que non saía e acabei sendo concelleira de Cultura e empecei a facer unha chea de cousas. Fomos pioneiros en moitas materias: fixemos exposicións de fotografías antigas, libros de historia local, na liña do que xa empezara a facer na escola cos rapaces en Castrelo. Foron anos de dedicación política intensa. M.D.: Como era a época, que eu, con moitos menos puntos que Adela, puiden entrar nun colexio en Cambados. Ela tardou máis porque a discriminación, ademais estando aínda separados nenos e nenas nas escolas, era grande. Había homes con cero puntos que pasaban por diante das mulleres… —E a súa vea artística? M.D.: Debín nacer con ela. Moito despois souben que un curmán do meu pai que vivía en Ortigueira tamén pintaba. Tiña compañeiros de escola que eran incríbeis pintando e acomplexábanme. A debuxar dediqueime xa de maior e acabei atopando o meu propio camiño, primeiro desde o realismo, mais sempre debuxando, aínda que agora levo un tempo abandonado. A.L.: Eu empecei pronto e encantábame, facía moita copia. Mais abandonei ao ver a expresividade desbordante dos cativos. A miña nai tiña capacidade artística, mais non creo que sexa unha característica herdada. O xenético pode levar a intelixencia a derivar a unha zona máis ou menos creativa, mais as influencias e as compañías despois condúcente a un lado ou outro. Vin estes días un documental sobre Cezanne, e el estaba estudando economía, mais quixo experimentar nun terreo que lle daba máis pracer e acabou sendo un dos grandes da historia. Mais ademais dos nenos, con Mon tamén me din de conta que non era o meu, que ese talento era del e unha parte do impulso das habilidades manuais que de certo tiven dediqueino á fotografía. Non se herda ser artista. —E onde atopou o seu talento? M.D.: Na súa capacidade infinita de organizar, deseñar, dar ideas. A.L.: Sempre estou resolvendo problemas, organizando e propondo. E na capacidade de liderar grupos porque sei ceder e pór a xente de acordo. —Por iso sempre asinan xuntos a maioría dos traballos ou formando parte do equipo XEA. A.L.: O nome do colectivo, pouco se sabe, non responde a unha sigla. É o nome sucesivo que lle puxemos a unha das nosas cadelas, xa iría pola terceira da saga, sempre un samoiedo branco. —Como se mantén un grupo de traballo amplo tantos anos? A.L.: Encántame pór as persoas a funcionar e son capaz de ceder todo o protagonismo para conseguir un obxectivo. Sei que podería facer moitas cousas soa ou unicamente con Mon, mais buscamos implicar máis xente e animando as demais. É a miña maneira de ser e quizais sexa influída por ter sido a maior de cinco irmáns. Mais tamén é a convicción de que traballar en grupo é unha riqueza. Foi unha máxima que levei sempre na escola: hai que aprender a valorar a colaboración entre compañeiros. Saber que todo o mundo pode achegar algo, que hai que dar oportunidades á xente de sumar, aínda que sexa unha pequena cousa. Os meus nenos sempre estaban sentados en grupo, e outros profesores non o entendían porque non había forma de que calasen, e eu dicíalles que non tiñan que estar calados, que tiñan que falar entre eles coa única condición de que fose do traballo no que estaban, e que se axudasen entre si. Impartín Ciencias e Plástica toda a vida e o método resultoume sempre un éxito, desde a primeira publicación que fixen con eles sobre Cambados nos anos 80. Quixen formar persoas que solucionasen en común problemas, porque iso é a vida, estar resolvendo problemas continuamente. Mellor nos iría a todos construíndo en común. —Parece fácil, mais moitas persoas non son capaces de entender que un grupo funciona con cesións. A.L.: Ceder non é covardía, nin amosar debilidade, senón ter a convicción de que sumando se alcanzan mellor os obxectivos que nos unen. Iso tamén vale, creo eu, para a política. A miña mente sempre funciona a mil por hora e estou procesando pros e contras e doume conta de por onde van ir as cousas e como ir traballando para chegar a bo porto. Moitas veces é sentido común e intuición persoal. O que máis escaralla as cousas son os egos desmedidos e o afán de protagonismo. Iso é o que que desmonta moitos colectivos. O equipo funciona cunha boa coordinación, non con mando, e ser bo líder non é berrar máis alto. Nese sentido considérome boa líder, e en política tamén fun capaz de poñer a traballar a xente. E iso cada vez é máis difícil, sempre hai o que se queixa de que non o chaman… Pero, porqué hai que chamarte? A min non me chamaron e fun. Esa é a diferenza. E despois de ir chamo a outros. —Cando empezan publicar e con que orientación? A.L.: Ese traballo de Cambados doa que falaba, feito no colexio, é o primeiro. Percorría a xeografía, a historia, as construcións,… e ten unha constante se o ves con moito do que fixemos despois, porque aínda que se maquetou cunha máquina de escribir e con debuxos, unha especie de libro-revista que se vendeu axiña, adoptou o aspecto fragmentario que tiveron despois publicacións nosas, por exemplo en A Nosa Terra as coleccións de Animais Domésticos ou a Enciclopedia Temática. Despois daquel primeiro libro-revista de Cambados fixemos anualmente outros con monografías do que se traballaba na escola: cruceiros, telleiras, xogos tradicionais, medicina popular, sempre en equipo con grupos de profesores e alumnos. Para min foi moi importante un curso da UNED que fixen en Zaragoza en 1976, de Expresión Plástica, onde coñecín profesores impresionantes que me fixeron entender que o aprendido en Maxisterio non era nada. Descubrín como funcionaba o cerebro e a psicoloxía dos cativos, como podía fomentar a súa creatividade, e iso acabou por orientar a miña forma de entender a educación. Aprendín técnicas, aprendín lectura de imaxes… tantas cousas que despois foron o cerne do que fixen. M.D.: E púxose a dar Plástica. Como non había un espazo específico, apañou un carro de camareiro e arriba puña pinturas, lacas, e por baixo papeis e outros materiais, e era unha aula ambulante polos colexios. Despois daqueles libros-revista iniciais, eu empecei a facer algúns mapas e debuxos e formamos parte de publicacións que nos anos 80 se facían en Escola Aberta, por exemplo un primeiro Atlas da Galiza ou un libro sobre a Pesca. Sempre foron traballos colectivos e centrados nos valores e nas realidades da Galiza. —Despois dan un salto da escola ao público xeral. Como se produciu? A.L.: Aquela etapa de traballo na escola foi até os 80 e, na segunda metade dos noventa, comezou a andaina pública que, en certo sentido, culminou agora. Nuns cursos de verán en Pontevedra, quizais da AS-PG ou da CIG, levei algúns dos traballos que facía na escola e apareceu Xosé Manuel Abraldes… M.D.: Que foi a nosa segunda nai porque lle gustaron moito e con Pepe Puga pensou que podían editarse en A Nosa Terra. Os oito libros de animais domésticos son os primeiros que fixemos, con varios debuxantes como Marta Riera, Geva ou Pepe Carreiro. Foron un éxito como modelo de divulgación e vendéronse moi ben: a vaca, a ovella, o can, o gato, a ovella, o coello… A.L.: A orixe foi a escola e desde aí deuse o salto ao mundo editorial, cunha orientación divulgativa do coñecemento. E naceu a Enciclopedia Temática na que usamos a mesma metodoloxía de traballo, tamén para aprender nós moitos procesos, sobre todo os referidos á industria. M.D.: Adela inchouse a facer citas porque ten unha capacidade de xestión impresionante. Non se cortaba con ninguén, preguntaba directamente polo director ou polo presidente e se había que erguerse ás 6 da mañá para estar a primeira hora nunha fábrica facíase. Nunca nos dixeron que non. Como en todas as rutas que despois fixemos ao final traballamos por terra, mar e aire. Ademais de todo o que publicamos no Sermos Galiza e no Nós Diario en todos estes anos fixemos xuntos e colectivamente máis de 100 libros. —E percorreron exhaustivamente Galiza. Polo pracer de coñecela ou polo obxectivo de publicar as rutas? M.D.: Polas dúas cousas. O primeiro coche que mercamos foi un Renault 5 e estreámolo polos Ancares. Co coche recentemente mercado fomos ao Piornedo cando non había nin estrada. De volta en Cambados o do taller dicíame: 'mais ti onde metiches este coche', porque estaba os baixos todos golpeados e un amortecedor medio roto. Organizábamos as viaxes por coñecer o país e despois para as diapositivas do que despois foi a publicación Coñecer Galiza de Escola Aberta, que fotografamos nós e Xulio Pardellas. Foi o primeiro percorrido sistemático do país desde o ano 1980 e unha base fundamental para o que veu despois. A.L.: Despois de publicar iso, e antes da etapa posterior con A Nosa Terra, fixen uns libros de Plástica con Elvira Martínez Lorenzo, da Estampa Popular Galega, que era unha muller fantástica, cunha preparación enorme. Era do PC e sempre estaba cabreada, a min encantábame a súa maneira de ser porque era un enfado natural, xa estivera na cadea na Arxentina, porque era filla de emigrantes galegos e botara un tempo alá. A miña aspiración era ter un ou dous días ao mes para combinar e ter o luxo de falar con ela. Sabía de arte, de historia, de política… No franquismo un policía que era amigo do pai, cando sabía que ía vir Franco a Vigo, para que non armaran follón, collíaa a ela e outros amigos seus e levábaos nunha lancha de cámping para as Cíes. Faleceu hai pouco e foi, con Beatriz Rei, as dúas mulleres que formaron parte da Estampa Popular Galega. Que pena que morrera! —Terían funcionado sen Adela todos estes centos de traballos? M.D.: Nooooon!!! Imposíbel. Foi a que pensou, a que viaxou, a que botaba semanas diante do ordenador. Sendo xeneroso co resto da xente, Adela é o 80%, e para o resto un dez sería meu e o outro os demais compoñentes de XEA. Salvo no caso de Andar e Ver no que Xoán Colazo estaba á par con nós. A.L.: A miña cabeza non para e non podo evitalo. Estou na piscina e pensando que vou meter na páxina web, onde están moitos dos contidos destes anos. —Deixades un traballo en Nós Diario-Sermos Galiza, mais seguedes con proxectos? A.L.: As condicións físicas non me deixan seguir, esa é razón principal. Cezanne nas súas notas laiábase: «Agora que por fin atopei o meu camiño e o estilo que me gusta, véxome vello e sen tempo». A min pásame algo así. Tería montes de proxectos, cousas que facer, ideas para novos libros… mais fáltame capacidade física que non mental. —Se tivesen que suxerir un punto de partida para quen se inicia nese andar os camiños da Galiza, cal sería? M.D.: Dar o primeiro paso. Tenche que gustar andar, claro, e informarse antes de arrancar, porque canto máis sabes máis vas desfrutar. Se sabes o que podes atopar, o que alí hai nas paisaxes ou na fauna ou nos elementos históricos ou arquitectónicos, a satisfacción vaise multiplicar. Non pensar nas rutas como nunha etapa ciclista na que vas e volves sen máis. Nunca poñemos o tempo nas rutas, só a distancia, porque cada quen ten que ir creando o seu propio camiño e facelo seu. A.L.: Primeiro a idea, o obxectivo, por exemplo, cal é o monte máis alto da Galiza. Pois penso no reto de subir a Pena Trevinca. O segundo informarte, que podo ver, por onde ir, que teño que levar. E despois botar a andar. Andar e ver.