Os produtos da terra: a importancia do traballo labrego

Galiza posúe unha forte tradición hortícola que se foi perdendo aceleradamente nas últimas décadas. Hortalizas, tubérculos, legumes, oleaxinosas e froitas presentan unha extraordinaria capacidade nutricional e culinaria e un indubidable potencial de mercado. A perda da capacidade de produción implica unha vulnerabilidade que se puxo especialmente de manifesto nos últimos anos. Múltiples episodios de distinta índole están a propiciar unha presión difícil de soportar sobre o custo da cesta da compra. Como consecuencia, a preocupación polo acceso a unha alimentación saudable estase volvendo un tema de preocupación central en moitos fogares. Descrición do problema Hai datos e circunstancias que deben tomarse como serias alertas. O consumo de alimentos ultraprocesados aumentou un 47% nos últimos anos e a presenza habitual de restos de agrotóxicos nalgúns alimentos incide na necesidade de promover alimentos frescos cos debidos controles de produción e comercialización. Pódese citar o exemplo dos residuos atopados nos amorodos nun control da Axencia Española de Seguridade Alimentaria (detectáronse residuos nocivos en 14 das 17 mostras de amorodos tomadas). Outro dato que se debe citar son as 4.000 mortes anuais por resistencias a antibióticos, as cales gardan unha importante relación co uso intensivo que se fai destes medicamentos no cebo industrial de animais e na acuicultura industrial. Un terceiro exemplo que pon de relevo a importancia da dieta para a saúde atópase no feito de que o gasto sanitario derivado de enfermidades asociadas a unha mala alimentación supoña un 25% do total. A nivel global existe un grave problema de desigualdade na distribución dos alimentos e tamén de falta de accesibilidade aos mesmos. En determinados territorios, como é sen dúbida Galiza, este problema agrávase debido a que os cultivos para alimentación da poboación son substituídos por monocultivos destinados a outros fins. Os cultivos forestais arborizados e aqueles que se empregan para a alimentación do gando herbívoro ocupan máis do 90% de toda a superficie dedicada á produción agraria e forestal. As políticas para o agro da Xunta de Galicia e do Ministerio céntranse esencialmente en garantir o subministro a grandes empresas de produtos forestais -eucalipto e piñeiro–, ou gandeiros –leite–, e non en satisfacer as necesidades alimentarias do país. Malia a forte tradición de produción hortícola de Galiza e a súa importancia na alimentación da sociedade galega, o sector está a ser invisibilizado e, en xeral, non recibe ningún apoio –todo o contrario– dende a Administración. Segundo os estudos do profesor Xoán Carlos Carreira, as hortas familiares e as explotacións de menos de 10 hectáreas obteñen máis do 60% dos alimentos para consumo humano directo que se producen na Galiza, ocupando menos do 30% da superficie agraria. O reducido número de explotacións profesionalizadas e a reducida superficie dedicada a hortalizas, legumes e oleaxinosas colocan o país nunha situación de máxima fraxilidade. Segundo o profesor Carreira, serían precisas arredor de 16.700 hectáreas máis en Galiza dedicadas á produción de patacas, hortícolas e leguminosas de gran para cubrir as necesidades da poboación galega. Cómpre mudar as políticas da Xunta de Galicia, principal responsable da perda continua de superficie agrícola útil (SAU). Temos unha das porcentaxes máis baixas a nivel europeo, con arredor dun 21% do total de territorio, unha cifra que supón menos da metade da maioría de países europeos. Reformular o destino das terras dedicadas hoxe aos diferentes cultivos supón unha obriga esencial da política económica da Galiza. Por outra banda, existe un problema claro para a chegada dos produtos labregos producidos maioritariamente en hortas de autoconsumo e en pequenos proxectos ás persoas consumidoras, porque, aínda que nalgúns produtos coma feixóns verdes, repolos, tomates, cebolas, leitugas ou pementos cubriríamos o 100% do consumo da poboación galega ou chegamos a niveis elevados de cobertura –en casos como as patacas mesmo superamos as necesidades– en xeral non hai un sistema eficaz que permita o acceso da poboación a eses alimentos. Artellar unha solución A necesidade de que as políticas públicas poñan no centro o dereito a un alimentación saudable e nutritiva resulta crucial. A defensa da soberanía nacional pasa pola defensa da saúde e da vida das galegas e dos galegos, pola defensa do noso territorio, en mans das galegas e dos galegos e non do capital, e pola capacidade de definir a nosa propia política alimentaria de xeito que sexa ecolóxica, social, económica e culturalmente apropiada ás nosas circunstancias. A soberanía alimentaria e a soberanía nacional son indisociables. As administracións e diferentes institucións locais e comarcais, como concellos, grupos de desenvolvemento rural ou mancomunidades de municipios, deben xogar un papel fundamental e imprescindible na aplicación de políticas públicas alimentarias sustentables e agroecolóxicas, que son as que camiñan cara á soberanía alimentaria en beneficio do conxunto da poboación. Resulta prioritaria a construción de sistemas alimentarios territorializados, a dinamización agroecolóxica dende os concellos e o desenvolvemento de estratexias alimentarias participativas, nas que as persoas produtoras de alimentos deben ter un papel central. A necesidade de prezos remuneradores e dunha renda digna para as persoas labregas é unha cuestión esencial para garantir o dereito á alimentación. O acceso a alimentos básicos como as hortalizas precisa dun apoio decidido á produción das labregas e dos labregos do país, sen os que resulta imposible garantir o acceso á alimentación saudable e nutritiva que a poboación precisa. Partindo do máis básico, precisamos dignificar a produción labrega e aumentar a conciencia na sociedade de que as persoas labregas que alimentan a cidadanía realizamos unha actividade esencial e que esta debe estar coidada desde as diferentes institucións e administracións. Como civilización, enfrontámonos a retos de gran dimensión, a emerxencia climática o primeiro deles. Tamén o feito de que os combustibles fósiles e outros insumos que están na base do actual sistema globalizado de produción e distribución de alimentos serán moito máis escasos e caros. Por iso resulta imprescindible colocar o abastecemento alimentario entre as prioridades esenciais das políticas públicas. O papel do mundo rural resulta estratéxico para cubrir as necesidades básicas. Resulta preciso mudar a ollada extractiva e especuladora que fomenta o baleirado destes espazos co fin de implantar proxectos con grandes impactos pensando só de xeito curtopracista coa idea de maximizar os beneficios de grandes corporacións, isto é, do capital especulador. É preciso coidar e crear nova comunidades labregas, axudando as persoas novas que queiran incorporarse. As persoas á fronte dos proxectos agrarios e gandeiros en Galiza teñen unha idade media elevada e hai que asegurar o proceso de renovación, en especial no caso das producións diversificadas destinadas a cubrir as necesidades alimentarias das galegas e galegos. As novas tecnoloxías deben contribuír tamén a facilitar a vida das persoas, así como o seu labor produtivo. O foco das políticas públicas en materia agraria deben ter como obxectivo garantir o dereito á alimentación da poboación, para o cal cómpre implantar medidas en termos de investigación, asesoramento ás persoas labregas, tramitacións dos proxectos dando prioridade ás iniciativas agroecolóxicas, así como axudas financeiras e cobertura das infraestruturas necesarias. Comercialización Os circuítos locais e a comercialización local ofrecen un potencial enorme en relación coa garantía dunha dieta saudable baseada en alimentos frescos, ecolóxicos, variados e de tempada. Para iso é importante dinamizar a recuperación da biodiversidade agrícola e gandeira, no que o papel das variedades locais resulta fundamental. A estratexia "Da granxa á mesa" da Comisión Europea, como parte do Pacto Verde, fixa como obxectivos principais garantir alimentos suficientes, accesibles e nutritivos á poboación, ingresos xustos e un firme apoio ás produtoras e produtores primarios, así como aumentar a cantidade de terra dedicada á agricultura ecolóxica, promover o consumo de alimentos e de dietas máis saudables e reducir a perda e o desperdicio de alimentos, entre outros. Moitas destas liñas de actuación só poden ser levadas adiante cambiando necesariamente sistemas alimentarios globalizados por sistemas alimentarios locais. No que respecta á comercialización e transformación do produtos, é moi importante contar cunha diagnose territorial para avaliar que capacidade produtiva temos no territorio galego, así como dos recursos dos que dispomos. Resulta imprescindible unha normativa específica que protexa os mercados de alimentos labregos e apoio institucional para dispor e manter unhas infraestruturas agrarias, de transformación e de comercialización alimentarias, así como accións de concienciación á cidadanía para fomentar o consumo de alimentos locais e agroecolóxicos. A administración pública é un consumidor importante de alimentos, polo que resulta tamén un actor fundamental para fomentar o acceso ás hortalizas e a uns hábitos de consumo saudables. No caso do Estado español, por exemplo, destínanse máis de 2.000 millóns ao ano a compras alimentarias, un 57% para centros de educación básica e un 25% para centros de saúde pública. A contratación pública de alimentos debe contar necesariamente con criterios de sostibilidade ecolóxica e social, e que se establezan porcentaxes mínimas de alimentos locais e agroecolóxicos. As políticas públicas deben favorecer a incorporación de mozas e de mozos á actividade agraria (acceso á terra, á vivenda, á formación, a axudas, a unha renda digna, ao mercado...) así como reformar a lexislación referente ao uso da terra. As leis de ordenación do territorio deben axudar a crear esa paisaxe alimentaria que precisamos, o mosaico de cultivos e pastos que, intercalados co forestal, constitúen o mellor medio de prevención de incendios, e mellorar as condicións de vida das pequenas e medianas producións labregas, que son o único garante do dereito á alimentación e dun medio rural habitado e dinámico.