Ilusión monetaria

Hai uns días tomaba un café cuns amigos non economistas e xurdiu na conversa que en breve comezará a campaña do Imposto sobre a Renda das Persoas Físicas (IRPF) correspondente ao ano 2025. Algún dos meus colegas comezou a expresar desexos de que este ano, novamente, lle saia a declaración negativa, porque co importe que lle devolverá Facenda ten pensado pagar parte das súas vacacións no Caribe. "É unha segunda paga extraordinaria en xuño", dicía. Como me soe acontecer nestes casos non lle quixen amargar o café, e continuei coa conversa, sen facerlle caer no seu erro. Este razoamento, de feito, é moito máis común do que pensamos, e reflicte un comportamento humano que, de non considerarse, pode levar á formulación de modelos e a recomendacións de política económica con profundas implicacións macroeconómicas. Oferta e demanda de traballo Cando explico os modelos macroeconómicos de mercado de traballo nas miñas clases, dividimos a análise en dúas partes. Por unha banda, a demanda de traballo por parte das empresas. Aquí non soe haber dúbidas: dado un determinado nivel tecnolóxico e os prezos dos factores de produción, as empresas tratan de maximizar os seus beneficios. Se non é posible axustar os niveis de capital (dende que se toma a decisión de ampliar as instalacións, por exemplo, ata que efectivamente se ten construído a nova nave, equipada con novas máquinas etc., pasa un período de tempo, no que a dotación de capital da empresa permanece constante), a única forma que ten a empresa para axustar os niveis de produción é modificando o tamaño do cadro de traballadores. Así, a teoría dinos que a empresa contratará traballadores mentres o rendemento monetario derivado do último traballador contratado (a cantidade producida por este multiplicada polo prezo de venta do produto no mercado) sexa superior ao custo asociado á contratación (fundamentalmente, o salario percibido polo traballador). Cando estas dúas cantidades se igualen, a empresa debe deixar de contratar novos traballadores, xa que está maximizando o seu beneficio. Que Facenda nos devolva cartos non significa que a nosa renda teña medrado, senón que nos devolve algo que era noso Polo lado da oferta hai máis controversia, pero os modelos máis tradicionais asumen que a decisión de ofertar máis ou menos cantidade de traballo (medido, por exemplo, en horas) dependerá da elección do traballador entre ocio e renda: non traballar (desfrutar do ocio) ten un custo de oportunidade: a cantidade de renda non percibida por, precisamente, desfrutar do descanso. Traballar, pola contra, soe ser menos pracenteiro que desfrutar do ocio, pero permite acceder a unha renda que financia o consumo. Os modelos propoñen que os traballadores equilibran estas dúas forzas, e ofertarán un número de horas de traballo en función do salario percibido. A maior salario, maior oferta, porque o ocio é máis caro (medido en termos de custo de oportunidade). Salario real e renda Agora ben, este modelo de oferta de traballo supón que as decisións dos traballadores teñen en conta o salario real, isto é, tendo en conta a capacidade de compra do seu salario monetario. Se os prezos crecen máis que os salarios, estes medidos en termos reais, están caendo, e os traballadores deberían ofertar menos traballo. Se, pola contra, os traballadores non teñen en conta a evolución dos prezos nas súas decisións de oferta, están caendo na ilusión monetaria: toman as súas decisións en función de magnitudes monetarias cando deberían facelo en función de variables reais. As consecuencias en termos de modelos macroeconómicos son grandes, como ben demostrou Keynes na súa Teoría Xeral, de forma que baixo ilusión monetaria (total ou parcial) as políticas de demanda agregada teñen un maior impacto a curto prazo. Volvamos aos meus colegas. Cando se alegran porque Facenda lles devolve cartos ao facer a declaración non son conscientes de que, en realidade, Facenda non está incrementando a súa renda (ao igual que cando os salarios monetarios aumentan por debaixo dos prezos a renda real non aumenta). Probablemente, mes a mes, cando os empregadores facían as retencións á conta, estaban descontando de máis na nómina. Ou temos feito algunha operación que dá dereito a unha dedución no Imposto sobre a Renda das Persoas Físicas. Que Facenda nos devolva cartos non significa que a nosa renda (medida en termos anuais) teña medrado, senón que nos devolve algo que era noso. Interpretar a devolución como unha paga "extra" non deixa de ser un reflexo da ilusión monetaria. Ao final, Keynes hai 90 anos non estaba tan equivocado.