A era do capitalismo da vixilancia

A publicación en 1867 de O Capital, a obra magna do pensador alemá Karl Marx, supuxo a análise máis profunda do modo de produción capitalista feita ata entón. A súa ampla e complexa argumentación sobre a natureza das relacións económicas capitalistas foi gabada por moitas correntes esquerdistas do pensamento económico e político e tamén albo de furibundas críticas desde os patamales conservadores e fascistas. Nin unhas nin outras me interesan para esta texto. Só nomeo a Marx para salientar a que foi unha das súas principais contribucións ao pensamento económico: a teoría obxectiva do valor económico, pola cal só a forza de traballo tiña a posibilidade de xerar 'maisvalor', é dicir, valor por riba do que era necesario para a súa propia reprodución. Só co emprego da forza de traballo, que el denominaba capital variable, e non das máquinas, chamado capital constante na súa terminoloxía, era posible xerar un capital superior ao que se adiantaba no inicio do proceso de acumulación. Este fenómeno foise complexizando coa dinámica colonial, monopolítisca, imperialista e globalizadora do capitalismo dando lugar a partir da segunda metade do século XX á modernidade da industrialización e do capitalismo da produción en masa xerando máis riqueza da que ninguén antes puidera imaxinar. Da colisión entre a intervención política, que permitía estender o Estado do benestar a un número de individuos cada vez máis amplo, e o ecosistema neoliberal, cada vez máis estendido, o capitalismo muta para deixar de ser un sistema de produción rendíbel de bens e servizos para sustentarse nas máis exóticas formas de especulación financeira e colocar a maximización do valor para o accionista como o principio rexedor para obter o novo 'maisvalor'. Ceder os nosos datos para continuar co crecemento económico sen límites non é o prezo a pagar por ter acceso a tecnoloxías Desa colisión saíu vencedora a ortodoxia neoliberal: retroceso acusado da propiedade pública e avance masivo das políticas de libre mercado coas conseguintes privatizacións de servizos básicos. Os resultados foron dunha profunda natureza antidemocrática: ausencia de oportunidades e de acceso á educación, amplificación das desigualdades, exacerbación da exclusión, intensificación da xerarquización social, violencia sistemática e, como sinala Piketty, as elites financeiras usando as súas enormes fortunas para un ciclo de apropiación política que as protexa de calquera intento corrector que puidese chegar desde o ámbito político. E nesa lóxica da acumulación chégase ao mundo dixital e aos novos procesos de acumulación de capital e de exercicio do poder. Ninguén mellor que Shoshana Zuboff para entendelos co libro co título deste artigo: o capitalismo da vixilancia, unha nova forma institucionalizada de acumulación para transformar os investimentos en beneficios e para amplificar o poder de quen xa o posúe mediante a apropiación privada de datos condutuais. O exponencial avance deste novo capitalismo "eludindo a nosa aceptación e consentimento expresos" significa que as nosas vidas traducidas en datos "foron expropiadas para a súa reconversión en medios destinados a novas formas de control social". Mundo dixital Por unha parte, esas novas formas de control social converten as grandes empresas como Apple, Microsoft ou Google nos principais conglomerados empresarias globais polo seu valor bolsista cun volume da forza de traballo é relativamente insignificante, o cal resta valor explicativo ás ensinanzas marxistas sinaladas. Por outra, a acumulación de información condutual en poucas mans concede unha vantaxe política a quen pague o prezo dese coñecemento global. Aquelas compañías móvense na "indiferenza radical", é dicir, malia os seus diferentes significados morais o único que lles importa é o impacto das transaccións de datos nas contas dos seus accionistas. Desa forma explícase como son esas compañías as que están detrás de numerosas campañas de desinformación política e noticias falsas. A actual onda política de avance da extrema dereita está moi en relación co capitalismo da vixilancia e os resultados das eleccións europeas, se non se remedia, mostraránolo unha vez máis. O libro da profesora Zuboff leva por subtítulo "a loita por un futuro humano fronte ás novas fronteiras do poder". Precisamos de novas políticas e innovadoras fórmulas de acción colaborativa que coloquen o mundo dixital ao servizo das persoas, e non ao revés como ocorre agora. Ceder libremente e sen consentimento os nosos datos condutuais a terceiros para continuar co crecemento económico sen límites non é o prezo a pagar por ter acceso a esas tecnoloxías. Para construír ese futuro humano no noso planeta, o único lugar coñecido onde é posible vivir democraticamente, as ciencias humanas e sociais máis cas tecnolóxicas son o vimbio estruturante sen o cal non será posíbel vencer á supervixilancia do Gran Outro.