Doade-Beariz: entre o crítico e dicotómico

A recente nova da activación da mina de litio de Doade-Beariz por parte da Unión Europea, como unha das fontes de fornecemento do litio que precisamos a nivel europeo, acaba de poñer sobre a mesa a dicotomía: atender á demanda dun material mineiro necesario a través do emprego dos nosos recursos ou optar por seguir adquiríndoo a outras rexións. Maior independencia fronte a dependencia. Captación de rendas e xeración de economía grazas á ampliación da cadea de valor do sector con actividades empresariais que engadan valor á materia prima, como a transformación, ou polo contrario, fuga de rendas provocada pola súa adquisición a outras rexións. A interdependencia, que pregoaba a globalización como algo positivo nas últimas décadas, elevou os niveis de dependencia da economía europea. Deixouse para outras rexións a extracción de materias primas e as cadeas de valor industrial. Deslocalizouse a produción. Potenciouse así o sector servizos, ficando sen unha base sólida e interconectada os outros dous sectores a través de cadeas de valor longas. Isto conduciu inevitablemente cara unha economía que non chega a reter a riqueza que se pode xerar co emprego dos seus recursos. Ben é certo que aquí temos excepcións, como a produción do sector primario con orixe galega e aposta polo seu procesamento no territorio, ampliando así a cadea de valor e retendo a xeración de riqueza. No contexto actual, a Unión Europea ten un dobre reto ao que enfrontarse: lograr a descarbonización da súa economía en 2050 mediante a desconexión dos combustibles fósiles (que non ten) e a aposta polas renovables, e gañar en autonomía e independencia estratéxica no acceso e transformación de materias primas e materiais críticos precisos para esta transición. Establece, así mesmo, o mantemento do máximo respecto ambiental durante o proceso de extracción, procesamento e clausura da explotación mineira. Pretende potenciar a continuidade da cadea de valor, buscando que polo menos 10% dos materiais procedan da UE, que 40% sexan procesados en países europeos e un 15% sexan reciclados, ademais de fixar que non máis de 65% dun material proceda dun único pais provedor e lograr maiores niveis de diversificación. Coltán, cofre e volframio Entre os materiais críticos que define a UE como fundamentais que son explotados no noso territorio podemos destacar tres realidades. (1) Dispoñemos da única mina de coltán do sur de Europa, que é explotada pola empresa de orixe canadiano Strategic Minerals dende 2013 en Viana do Bolo. Este material é fundamental na produción de compoñentes electrónicos, é escaso e ademais adoita atoparse en países en conflito. (2) Localízanse, ademais, reservas de cobre, o terceiro metal máis empregado no mundo e crítico para a fabricación de infraestruturas enerxéticas renovables como xeradores eólicos ou plantas solares, e tamén para a mobilidade eléctrica. Son as empresas Cobre San Rafael xunto coa chipriota Atalaya Mining as que na actualidade amosan interese por reabrir esta mina na contorna de Touro-O Pino e que alterna períodos de actividade e inactividade. (3) Outro exemplo de reservas de materiais estratéxicos sería o volframio, chave para o endurecemento do aceiro que emprega a industria armamentística (por desgraza en reactivación) e que se pode atopar no Barbanza, nalgunhas zonas de Ourense e na Costa da Morte. Neste caso a licenza para a súa explotación en San Finx-Lousame está en suspenso por cuestións ambientais. A explotación dos nosos recursos debe implicar a retención de rendas e a dinamización da nosa economía O interese europeo por desenvolver proxectos mineiros é real. O litio é fundamental para ter éxito na transición enerxética que precisamos, sobre todo para lograr o almacenamento de enerxía a través de baterías. Os estudos sinalan que a súa demanda vaise multiplicar por 42 de aquí a 2040. Mais a UE vai precisar tamén doutros materiais fundamentais nos vindeiros anos, como níquel, galio, fósforo, cobalto e outros 29, que están incluídos na Lei Europea de Materias Primas Fundamentais de 2023. Cómpre que repensemos, pois, as estratexias que levan cara a toma de decisións de autorizar ou non a explotación dos recursos propios. É preciso establecer con claridade os criterios e baixo que condicións se aceptarían proxectos mineiros empresariais. A explotación dos nosos recursos debe implicar a retención de rendas e a dinamización da nosa economía. Os efectos positivos, en forma de fluxos económicos retidos, deben compensar e superar os impactos negativos derivados das externalidades ambientais e sociais que asume o territorio que acolle o proceso.