Abundancia de recursos naturais: lotaría, maldición ou paradoxo?

Unha pregunta común na ciencia económica refírese ás causas do desenvolvemento e, especificamente, ás diferenzas nos niveis de desenvolvemento entre países ou rexións. As respostas, aínda que diversas, refírense a un conxunto de factores que se retroalimentan, sexa en sentido positivo (cos círculos virtuosos que favorecen o desenvolvemento) ou negativo (xerando círculos viciosos de subdesenvolvemento). Entre as respostas, salienta a dispoñibilidade de recursos. Isto remite a examinar se a riqueza de recursos naturais garante o desenvolvemento. A priori, pensariamos que si, mais numerosas experiencias cuestionan esa relación tan directa e clara. A evidencia, leva a concluír que a existencia de recursos naturais é unha condición necesaria para o desenvolvemento, mais non suficiente. O uso dos recursos naturais tende a realizarse sen planificar un desenvolvemento industrial a longo prazo Neste sentido, cabe mencionar a teoría do desenvolvemento desigual de Antonio Serra, quen en 1613 publicou un tratado das causas que fan abundar o ouro e a prata nos reinos que non posúen minas. Este economista renacentista pretende explicar por que Nápoles (a súa cidade natal) era pobre, pese aos seus abundantes recursos naturais; mentres que Venecia, construída sobre un pantano, constituía o centro da economía mundial daquela época. A clave estaba en que en Venecia, ao non poder cultivar a terra, víronse obrigados a establecer actividades industriais para gañar a vida. Para acadar o desenvolvemento resulta crucial ter un número elevado de actividades económicas diferentes, que aproveiten os rendementos crecentes (é dicir, a medida que aumenta a escala da produción redúcense os custos e increméntase a produtividade). Como salienta Erik Reinert, no seu libro publicado en 2007 sobre a globalización da pobreza, a diversidade económica é a clave da prosperidade. Polo tanto, o desenvolvemento explícase pola diversidade económica, os rendementos crecentes e as sinerxías entre actividades, que permiten que os novos coñecementos e as innovacións salten dunhas actividades a outras. Desenvolvemento e riqueza Numerosas experiencias amosan que os territorios con máis recursos naturais non tenden a ser máis ricos. Isto é o que se coñece como o paradoxo da abundancia. Tamén se fala da lotaría das mercancías, no sentido de que a mellor sorte, fortuna ou premio é non dispoñer de recursos naturais, senón especializarse en actividades que xeren rendementos crecentes, valor engadido, emprego e innovación. A explicación atópase na denominada enfermidade holandesa, polo fenómeno que afectou esa economía a mediados do século XX, cando se descubre gas natural. Consiste no empobrecemento dunha economía rica en recursos naturais, que se orienta principal ou exclusivamente á exportación. Iso ten efectos negativos, porque o aumento desas exportacións incrementa o tipo de cambio da moeda, o que leva á súa apreciación, encarecendo as exportacións e abaratando as importacións, perdendo competitividade a economía. A iso engádese a volatilidade de prezos dos recursos naturais. Ademais, internamente a economía tende a orientarse principal ou exclusivamente cara a ese sector, debilitando a diversidade, que é a base do desenvolvemento. Asemade, o sector exportador tende a ser extravertido, o que implica que non só está orientado cara ao exterior, senón que o crecemento ten lugar fóra da economía orixe dos recursos. Por iso, tamén se fala da maldición dos recursos, que conduce a especializarse en actividades con rendementos decrecentes, o que non permite o desenvolvemento no medio e longo prazo. Que sucede en Galicia? Aínda que non é un territorio moi rico en recursos naturais, o seu comportamento axústase mellor á interpretación negativa. Así, a utilización dos recursos naturais tende a realizarse sen planificar un desenvolvemento industrial a longo prazo. Algúns exemplos son o sector eólico (a diferenza do que sucedeu en Dinamarca), o aproveitamento de recursos por empresas públicas, como carbón, electricidade ou pasta de papel. Nestes casos, non se logra aproveitar a potencialidade de desenvolvemento do sector, asumindo o deterioro ambiental, sen aproveitar os rendementos crecentes, o valor engadido, o emprego e a innovación. Acemoglu, Johnson e Robinson, premiados co Nobel de Economía no ano 2024, analizan numerosas experiencias dende a perspectiva histórica, para explicar as desigualdades. Consideran que a prosperidade económica débese ás políticas e ao papel das institucións e subliñan a relevancia das dinámicas históricas das sociedades.