Tímpanos medievais da Galiza: San Martiño de Mondoñedo. Os inicios do románico galego

O devir de San Martiño foi chave na historia medieval do norte galego e, actualmente, segue a considerarse unha das construcións románicas máis antigas do Reino de Galiza, con categoría actual de basílica e Ben de Interese Cultural. Porén, foi estudada por destacados historiadores e investigadores como Villaamil y Castro, Castillo, Chamoso, Regal, Núñez, Yzquierdo Perrín e Castiñeiras, fundamentalmente, que estabeleceron as súas principais características e significado en relación cos inicios do románico galego e de cuxas fontes bebemos para este artigo. A pesar de situarse na Mariña, preto das rutas xacobeas do Camiño Norte de Santiago, entrando na Galiza por Ribadeo, non era un punto de paso ou destino, pero, de seguro, que tivo relación coa peregrinación medieval tal como se constata pola súa vinculación plástica e arquitectónica co románico peninsular (catalán-aragonés e prerrománico de tradición asturiana) e coa arte do fenómeno da peregrinación. Di a tradición que a basílica de San Martiño de Mondoñedo foi das primeiras catedrais construídas na península Ibérica e a historiografía menciónaa como a decana destas construcións relixiosas no noroeste. Segundo esta teoría, tivo unha primeira fase construtiva comezada no s. VI. Aínda que recentes sondaxes arqueolóxicas de Rodríguez e Cordeiro (2007) e publicacións (Sánchez-Pardo, Castiñeiras, Sanjurjo-Sánchez, 2018) non confirman esa cronoloxía, hai elementos prerrománicos reutilizados no edificio que outros historiadores consideran como pegadas desa ocupación anterior ao s. X. A orixe prerrománica tamén lle dá un valor engadido pola convivencia e transición directa ao románico, amosando os cambios estilísticos e arquitectónicos ou as permanencias da Alta Idade Media nas execucións dos séculos medievais seguintes. Yzquierdo (2007) considera que houbo un primeiro edificio prerrománico construído no s. IX e outra fase no s. X, namentres que para Núñez e Castiñeiras só houbo unha fase prerrománica datábel no s. X, que condicionou o templo románico posterior. Con todo, será reedificada principalmente no século X, as naves remataranse no s. XIII e terá intervencións arquitectónicas posteriores que culminan no XIX, momento no que se configura a imaxe actual da basílica que deturpa o edificio orixinal alterando a súa estrutura tradicional primixenia. Fachada e tímpano da igrexa de San Martiño A cronoloxía da fábrica románica do templo, segundo Yzquierdo, iniciaríase a finais do s. XI, durante o episcopado de don Gonzalo, pola cabeceira, continuando cara aos perímetros norte e sur, a capela maior e rematando na parte occidental, dentro duns parámetros entre o primeiro románico galego e o románico pleno. Partindo da base de que San Martiño presenta, para a súa época de construción, unha novidosa arquitectura, con planta basilical de tres naves, tres ábsidas semicirculares na cabeceira e un cruceiro transversal con ciborio central, asemade a plástica que a acompaña é moi salientábel e excepcional, posto que se considera como unha das máis ricas e temperás mostras da arte románica galega sendo producida, ademais, por un obradoiro alleo ao importante foco de Compostela (Sánchez-Pardo, Castiñeiras, Sanjurjo-Sánchez, 2018: 360). Os capiteis do interior, decorados con motivos vexetais, xeométricos e figurativos ou o famoso antipendium, tamén denominado frontal de altar, teñen unha factura estilística de seu, mesturando “elementos formais e temáticos de herdanza altomedieval con outros dunha madurez xa románica” (ibídem) e consolida a relevancia do chamado por Yzquierdo “mestre de San Martiño de Mondoñedo”. A parte occidental do edificio, que corresponde coa fachada principal, remátase no segundo cuarto do s. XII, xa despois do traslado da sé a Valibria, momento no que se aprecia un cambio substancial no proxecto en relación co programa máis complexo iniciado na cabeceira e no cruceiro; quizais ese cambio transcendental influíu ou simplificou o acabado final, máis austero que o inicio da construción, e puido contribuír, tamén, á rapidez do seu completo acabado, tal como opinan os principais estudosos desta basílica. Frontalmente, o alzado está determinado pola maior altura da nave principal que estrutura no seu eixe inferior central o portal principal de acceso, franqueado, por un lado, pola parte occidental da nave norte da que a separa un contraforte, engadido en época contemporánea, e, polo outro, por unha torre posterior avanzada e acaroada. A portada principal está resaltada e abucinada, lixeiramente adiantada e protexida cunha cornixa ou tornachoivas entre o contraforte e a torre. Presenta unha grande arquivolta semicircular exterior decorada con motivos vexetais. Dos catro arcos restantes, dous están apoiados sobre columnas acobadadas bastante elevadas polo basamento, con dous fustes de mármore e outros dous de granito. Os de mármore, un pouco máis estreitos, xunto cos seus cimacios e capiteis respectivos son prerrománicos, algúns autores, incluso, os adscriben á época suevo-visigoda (s. VI). Os catro capiteis teñen representadas cabezas e figuras humanas e animais xunto con follas, palmetas, círculos con cuadrifolias e outros motivos decorativos nos elementos restantes. O arco menor interior está soportado en impostas decoradas con piñas e bólas a cadanseus lados. Configura unha típica portada cunha disposición que se desenvolverá no románico pleno e tardío, con bastante pervivencia cronolóxica nos templos do rural galego. Tal como sinala Yzquierdo (2000:118), o tímpano ten unha organización infrecuente: o lintel pentagonal sopórtase nas xambas dispondo no centro un círculo cun crismón e reenchendo o restante oco do tímpano co mesmo tipo de perpiaño pequeno que os muros. Pero na parte central superior do devandito tímpano, colocouse un perpiaño labrado cun círculo tetralobulado onde se inserta un Agnus Dei que amosa a cruz cunha das patas dianteiras. O cordeiro estauróforo (portador da cruz) é un símbolo cristolóxico habitual desde a arte paleocristiá, identifícase con Cristo e leva a cruz como símbolo sobre a morte e o pecado, pero, tamén, en relación aos cristiáns en torno á figura do Bo Pastor. O Agnus dei do tímpano hai que o pór en relación co representado no excepcional antipendium ou retablo pétreo conservado no interior da igrexa, incluso algúns historiadores consideran que serían obra do mesmo mestre ou artifex e, polo tanto, do s. XII (Yzquierdo, 2000: 119). Este motivo tamén se representa noutros tímpanos lucenses como o da porta sur da igrexa mosteiral de Ferreira de Pallares (Guntín) ou na porta norte da igrexa de San Miguel de Eiré (Ferreira de Pantón). Jaime Delgado sinala que non é frecuente esta dobre representación simbólica de Cristo (crismón e Agnus dei) na mesma portada, feito do que se poden deducir varias teorías até agora pouco concluíntes. No románico portugués tamén se representa un Agnus dei similar no tímpano da portada de San Pedro de Rates (Póvoa de Varzim), agás polo detalle da cabeza revirada. Yzquierdo (1999) di que o máis antigo de Galiza estaba no tímpano da desaparecida igrexa de San Pedro de Fóra en Compostela. Outros tímpanos de templos lucenses, fóra da diocese mindoniense, como o de San Martiño de Berselos (Baralla) ten tamén o año sostendo a cruz coa pata dereita dianteira, pero acompañado doutros elementos iconográficos, ou a igrexa do antigo mosteiro de Sta. María de Ferreira de Pallares (Guntín) no tímpano da porta do claustro. En xeral, os tímpanos das igrexas románicas lucenses adoitan estar decorados con diversos motivos, abondando os temas xeométricos e vexetais, cruces, inscricións, crismóns ou escenas narrativas como na igrexa de Sta. Cruz da Retorta (Guntín); pero tamén os hai lisos como nas portas de San Miguel de Biville ou Sta. María de Belante (Sarria), ás veces sostidos por mochetas ou ménsulas con cabezas de animais. Outras iconografías dos tímpanos románicos, ademais da referida en San Martiño e os devanditos paralelos lucenses, poden aludir ao titular da igrexa, amosar os signos de redención ou escenas bíblicas do Antigo e Novo Testamento. Non obstante, na provincia de Lugo, hai escasas mostras de tímpanos bifaces que se decoran tamén cara ao interior como o da porta principal de Santiago de Barbadelo (Sarria) cun lintel pentagonal, ou o de San Paio de Diomondi (O Saviñao). Así mesmo, son menos frecuentes os tímpanos con eses linteis pentagonais do que temos o antedito parangón, o da porta lateral do templo de Santa María de Pidre (Palas de Rei), sen decoración, ou o de San Cipriano de Repostería (Palas de Rei) cunha cruz gravada. A función deste programa iconográfico é, fundamentalmente, moralizante, evanxelizadora e docente. As fontes conceptuais derivan dos textos bíblicos, bestiarios e miniaturas, conformando unha linguaxe simbólica con finalidade comunicativa que terá unha gran pervivencia posterior a través de reinterpretacións ou copias populares polo territorio galego posterior ao século XII. Así e todo, na arte románica, a súa plasmación está sempre vinculada á arquitectura. Sobre a portada, ademais da ventá, hai elementos reutilizados xa mencionados por Villaamil: unha cruz grega e varias inscricións moi erosionadas e case ilexíbeis. Finalmente, a torre de planta cadrada realizouse no s. XV ou XVI tapando a parte occidental da nave sur e adiantándose á fachada, sendo reformada no s. XVIII. Conserva unha ventá orixinal xeminada con arquiños apuntados. A parte superior, con arcos de medio punto onde se albergan os ocos para as tres campás, é coroada por un cupulín semiesférico. O acceso exterior polo lado sur da torre está tapiado e agora a porta está no interior da basílica. Un conxunto excepcional O programa iconográfico da portada tería que completarse coa visión de todo o exterior do templo para apreciar os 37 canzorros do beiril do muro sur, os 34 do muro norte, onde tamén se aprecia unha porta prerrománica sobreelevada tapiada e, debaixo, outro acceso practicábel desde fóra, e só dous conservados da nave maior. Algúns teñen contidos moralizantes e atrevidas ou grotescas representacións. As tres ábsidas da cabeceira, coa central de maior tamaño e altura, presentan máis canzorros figurativos, nas laterais, ademais, hai unha interesante decoración no beiril e arquerías cegas debaixo da cornixa. Continuando coa plástica románica deste templo, no interior cómpre salientar, sobre todo, os capiteis dos piares compostos, o antipendium ou as pinturas murais e contextualizar o conxunto co acceso e visita ao anexo centro de interpretación de San Martiño de Mondoñedo, na antiga casa reitoral (inaugurado no 2018). No interior cómpre salientar, sobre todo, os capiteis dos piares compostos Así mesmo, por fóra apréciase o aparello pétreo arquitectónico cuxo tamaño, tipo e/ou cor, en función dos materiais utilizados e a súa disposición con intención estética, dá ao edificio unha unidade de conxunto marcando o seu volume e transcendencia na paisaxe. Como colofón, o coidado espazo exterior con zonas axardinadas graduando o desnivel do terreo, a milagreira fonte A Zapata, os restos doutras edificacións vinculadas ao antigo mosteiro/complexo episcopal/priorado de San Martiño e o Espazo Caritel completan un conxunto excepcional de obrigada visita.