Tímpanos medievais da Galiza: A imposta compostelá de Diomondi

Tímpanos. Os pequenos casais que abeiran a estrada secundaria (LU-P-5806) que leva directamente a Diomondi desde a principal (LU-617) que vén de Escairón, vannos acariñando os ollos con harmonizada paisaxe: A Torre, Freán, Santantuíño, Montecelo, e xa a igrexa de San Paio de Diomondi (Domundi, Domine Gemondi ou Deomundi na documentación medieval, segundo N. Rielo Carballo). E preto, ese pazo destacado con varias dependencias nobres, a Casa das Cortes, que nos lembra, así mesmo, os tempos dos mosteiros dúplices espallados polo Val de Lemos e feito realidade tamén en Diomondi. Entre a historia e a lenda aparece o bispo Odoario, xa no século VIII, repoboando ou tomando estas ribeiras miñotas cos seus sete compañeiros, Avezano, Guntino, Desterico, Provecendo, Sendo, Macedonio e Agrario, ou restaurando a sé de Lugo. Din, mesmo, que morreu en olor de santidade e que está soterrado nun lugar agochado desta igrexa. Hai máis aínda na miña indagación con mestura de realidade, mito ou recreación: fálase no ano 976 de dona Senior, sobriña do bispo de Tui, Hermoxio, que foi tío daquel neno de dez anos, Paio, galego, sacrificado en Córdoba polo ruín e demoníaco Abderramán III por non se someter aos seus desexos sexuais, e canonizado pola Igrexa Católica como exemplo de virtude da castidade xuvenil fronte á homosexualidade, segundo conta o moi fanático e fantasioso Santoral cristián. Esta señora tamén fixo doazón ao mosteiro de Diomondi, e ao mellor de aí vén iso de pór o mociño como patrón da igrexa, da parroquia, xa que logo. En fin. Fachada exterior De entrada xa nos chama a atención a fachada Oeste, co seu vetusto campanario sinxelo e pousón e as tres portas en arcos de medio punto, que na realidade só o é a central pois as laterais forman arcos de descarga, cegos e abaixados até o chan; sen tímpano, logo. Esta disposición lembra a doutra igrexa de imprescindíbel visita tamén, situada preto desta: Santo Estevo de Ribas de Miño, onde a escola compostelá de arquitectos e canteiros fai florecer especialmente a súa inspiración. A fermosa fachada prolóngase no retranqueado edificio conventual dos bispos, pouco afortunada na recente rehabilitación polo seu branco brillante que escurece a sinxela e solemne da igrexa. Esta porta acada gran beleza nas catro arquivoltas que locen detalles decorativos repetidos nas xanelas e portas do interior e exterior do monumento: a gornición en axadrezado que as protexe sempre e a imposta que percorre toda a nave á altura das bases das xanelas cos característicos cadradiños ou rectángulos; e mesmo a ábsida, destacando neste caso a imposta en dúas liñas paralelas en relevo que encadran e fan resaltar as tres xanelas principais. Unha imposta tan sinxela é quen de significar o conxunto da igrexa con especial encanto. Presenta Diomondi outras dúas portas con tímpanos diferentes certamente atractivos Temos, pois, a porta abucinada coas catro arquivoltas en molduras tóricas e escocias adornadas coas clásicas boliñas ou perlas trilobuladas. Apóianse sobre os capiteis en ambos os lados, con motivos que se repiten en espello (a dualidade como contraposición e o equilibrio activo das forzas- J.E. Cirlot): centauros nos exteriores, dispostos a nos lanzar a súa frecha mortal; cuadrúpedes coas cabezas unidas e mirando en direccións opostas; logo, animais alados na mesma disposición pero mirando os dous cara a abaixo, con restos de pintura; e finalmente os dous cuadrúpedes semellantes aos anteriores nas columnas acaroadas á porta. Nestes obsérvase unha diferenza entre os da columna da dereita, que teñen cabezas de animais, e os da esquerda, un dos cales mostra cabeza de home. No conxunto, todas as figuras parecen manter un diálogo entre si, dándolle movemento á porta. Sete das columnas son monolíticas, con esa característica cor azul do mármore do Inicio, moi empregado na maior parte dos monumentos da Ribeira Sacra. As dúas mochetas que sosteñen o tímpano están labradas con cabezas de leóns (símbolo do sol, de Cristo ou do mesmo Verbo), moi detalladas nas súas melenas e nos grandes dentes en disposición de ameaza ou ataque. Son os gardiáns do templo. E o tímpano, liso, parece destacar precisamente por isto, ao manter o resto da porta abundante e animada decoración. Na parte interior do lintel unha lenda sinala a data da construción da igrexa: ERA CCVIII HOC LIMEN SITVM EST (Na era de 208 (ano 1170) foi colocado este lintel). No ano 1931 foi declarada Monumento Nacional. Presenta Diomondi outras dúas portas con tímpanos diferentes certamente atractivos. Unha no muro Norte, que cadra e dá entrada ao palacio episcopal desde a nave da igrexa; e outra no muro Sur, que comunica co exterior do templo. A primeira, sempre escura, forma un arco de medio punto sobre mochetas que repiten as cabezas de león como as da porta principal, con esas fauces dispostas ao ataque, pero máis detalladas. Cobre o arco esa poética gornición axadrezada. Unha robusta e lisa peza de granito semicircular compón o sinxelo tímpano. A porta do muro Sur abraia pola súa delicadeza e perfección que nos abre o sorriso da compracencia ao fitar a expresión dos dous bois das mochetas coas súas orellas, cornos e doces ollos finamente labrados (leóns e touros representan os evanxelistas Marcos e Lucas que acompañan o Tetramorfos bíblico e aparecen moitas veces nas portas das igrexas, como vimos xa en San Miguel de Eiré co seu orixinal esquema simbólico). Acariñádeos delicadamente cos dedos, viaxeiras, e transmitiranvos o seu respiro. E finalmente o seu tímpano, con dobre lobulado definido por cinco arquiños paralelos e a distinto nivel. Unha auténtica delicatessen. As proporcións da porta, encaixada entre o contraforte e a sancristía, son tamén dunha grande elegancia. Interior da igrexa Sorprende, ao entrar na igrexa, a perspectiva dos catro altos arcos apuntados sostendo unha cuberta de madeira a dúas augas, construídos con inspiración gótica. Mais tráennos de novo o mundo románico os muros laterais e a ábsida, ao fondo, como encollida nos dous treitos e con solemne arco triunfal peraltado e lixeiro cerre dos salmeres. Complétannos a visión románica, as cinco xanelas nos treitos en que se dividen os muros por altas columnas acaroadas, de capiteis lisos; e xa, a imposta axadrezada percorréndoo todo e duplicándose en paralelo na ábsida para destacar as tres xanelas polas que, simbolicamente, entra a luz sagrada. Bóvedas de canón e cuarto de esfera, de cachote, nos dous treitos e columnas de capiteis con decoración vexetal. Á entrada da igrexa, nos dous primeiros treitos, vemos baixos e largos arcosolios coas súas gornicións billeteadas e dúas pías medievais, a do bautismo con fermosa decoración en corda e rosáceas de seis follas. Entre soutos e carballeiras O s muros exteriores da nave destacan por estirados contrafortes que protexen as cinco xanelas coa mesma decoración que as do interior. No lado sur, construíuse posteriormente a sancristía, ocultando así parte das fermosas xanelas e contrafortes; e ao rematar a igrexa, o que foi o palacio dos bispos antes referido que conserva no interior diversas pezas de épocas distintas. E finalmente a fermosa e íntima ábsida, volume en semicírculo coas tres columnas apoiadas en plintos que lle dan un aspecto de caixa de xoguete, coa xanela central belamente decorada. Nos beirís podemos contemplar os únicos canzorros que ten a igrexa, con ornamentación xeométrica en perfectísimos e medidos rombos e cadrados estrelados. Os 'Codos de Belesar' Destacamos, como último monumento para gozar e andalo, o camiño dos "Codos de Belesar", que é en realidade un treito da Calzada Romana que ía de Astorga a Braga, orixinal aínda no firme pétreo dalgúns tramos. Vai en suave ou brusco zigzag, baixando a encosta deica as ribeiras do río Miño en Belesar, entre soutos e carballeiras e fermosas panorámicas ao río e mesmo aos extensos viñedos da Ribeira Sacra. Reivindícase tamén como treito do Camiño Sur de Santiago. Animado será o traxecto, se engadimos ao camiñar o pensamento ou conclusión do que na nosa sensibilidade deixou a igrexa de san Paio de Diomondi: para min, a arte pura da pedra traballada en liberdade polos nosos arquitectos e canteiros cando Galiza aínda non estaba sometida a intereses espurios. A creación faise arte e beleza maior cando o artista ou a artista o fai desde a súa propia natureza nacional e cultural. As fermosas igrexas románicas da Ribeira Sacra, como esta de San Paio de Diomondi, son un magnífico exemplo.