Pasaia, a 'pequena Galiza' que lembra Castelao e a lingua

O concello de Pasaia, na comarca vasca de Donostia, é desde os anos 20 “a pequena Galiza en Euskadi”. Polas súas rúas escóitase falar galego, hai placas oficiais tanto en lingua galega como en euskera e mestúranse os apelidos das dúas orixes. A explicación deste fenómeno está no porto e na actividade pesqueira. Filipe Domínguez e Estíbaliz González naceron en Pasaia e son descendentes de galegas. Ela é a cuarta xeración da súa familia en Pasaia; os seus avós, de Corme (Ponteceso, Bergantiños) e Ribeira (O Barbanza). El naceu en San Pedro (Pasaia). "Vivo na terceira rúa dedicada a Castelao en todo o mundo. Na miña casa sempre se falou galego, mais agora está a perderse porque as novas xeracións xa son euskaldunas”, afirma, en conversa con Nós Diario. O Fato Cultural Galego Daniel Castelao traballa para recuperar a memoria galega nesta zona. Celebran as Letras Galegas; desde hai 25 anos, na localidade veciña de Oiartzun, homenaxean Concha Murguía –nada alí–, nai de Manuel Murguía, e na rúa unha placa lembra Castelao. Nun dos distritos de Pasaia, en San Pedro, as festas patronais contan cun Día da Galiza e un programa impreso en galego. Alí os nomes de Corme, Ponteceso, O Son, Noia, Ribeira ou A Pobra do Caramiñal fan parte da memoria de moitas familias, e mesmo as xeracións nadas xa en Euskadi teñen visitado en algunha ocasión os lugares de orixe dos seus avós. Estíbaliz González lembra a primeira vez que visitou Corme coa súa irmá: “Un home preguntounos de onde eramos, dixemos que de Donostia e non sabía, pero cando dixemos Trintxerpe soubo onde era”. Euskal Herria homenaxea á nai de Manuel Murguía no 207 aniversario do seu nacemento Desde O Fato Cultural lamentan que esta 'pequena Galiza' estea "desaparecendo”. Explica Filipe Domínguez a evolución dos pais e nais galegas e galegofalantes que transmitiron o idioma ás crianzas: “Na miña casa falábase galego e eu, que xa nacín en Pasaia, falo galego, euskera e español”. Nas seguintes xeracións, porén, están a perder esta herdanza: “Os netos xa son euskaldunes, todos foron a ikastolas e o galego vai desaparecendo”. A masacre de Ategorrieta En abril de 1931 constituíuse en Pasaia o sindicato 'La Unión Marítima' diante das condicións penosas ás que estaban sometidos os traballadores do mar. A falta de man de obra fixo que os armadores acudisen á costa galega a reclutar pescadores para os seus barcos en Pasaia. Enganados polos empresarios, ao chegaren déronse conta de que os querían contratar como “esquirois”. Algúns volveron para Galiza e outros moitos quedaron e participaron nas loitas obreiras. No Fato Cultural Castelao teñen estudado e documentado o acontecido. O seu presidente, Filipe Domínguez, sinala que “eran borrokas" os mariñeiros galegos en Pasaia, "xente cunha conciencia social importante”. Un libro recupera a presenza galega no exército de Euskadi en 1936 A doutora en Historia Estíbaliz González asegura que “nos anos 30 eran fundamentalmente galegos anarquistas, eran roxos e non ian á igrexa, e Trintxerpe converteuse no que deron en chamar a meca do soviet roxo”. En maio de 1931 encarceraron dous dirixentes do sindicato e, para exixir, a súa liberación arredor de 2.000 persoas –mulleres e nenos a gran maioría— saíron camiñando cara a Donostia con faixas nas que demandaban 'Pan para os nosos fillos' ou 'Liberdade para os nosos compañeiros'. Logo de pasaren varios controis, en Ategorrieta a Garda Civil disparou contra as e os manifestantes, co resultado de polo menos 10 mortes e numerosas persoas feridas. Figueira de Rosalía de Castro, en Oiartzun. (Foto: Fato Cultural galego) Nesa manifestación había galegas, como a nai de Manuel Irixoa, que conserva testemuña oral do suceso. O Fato Cultural logrou que o Concello de Pasaia (EH-Bildu) aprobase unha declaración institucional en recoñecemento deste masacre e mesmo colocou unha placa en homenaxe ás vítimas e feridos, todo en euskera, galego e español. Galegos de Trintxerpe Até hai pouco o acontecido en Pasaia era descoñecido mesmo polos donostiarras –a 5,5 quilómetros de Pasaia—. "Foi en 2021 cando a prensa de Donostia contou o suceso”, di Estíbaliz González. A explicación, para ela, é que “a burguesía de Donostia non sabía nada do que acontecía ao outro lado, non interesaba que houbese un contaxio de ideas”. González investigou as mortes de 1931 en Ategorrieta. A prensa da época "fala de 10 mortos”, mais ela foi a todos os cemiterios e igrexas da zona e “nos libros dos mortos e autopsias dese día só aparecen 7 con feridas de bala”. Aínda hai moitos interrogantes arredor do suceso. "O asunto era parar os manifestantes para que non chegasen a Donostia”, conta. En San Pedro, unha marcha e un acto de homenaxe lembra cada 25 de maio o acontecido. José Nóvoa, de Baños de Molgas a Pasaia José Nóvoa naceu e viviu até os sete anos na parroquia de Almoite (Baños de Molgas, comarca de Allariz-Maceda). A esa idade a súa familia trasladouse a Bergara (Alto Deva, Euskadi), onde foi ao seminario e posteriormente ordenado sacerdote, en xaneiro de 1976. Lembra con todo luxo de detalles o día da súa ordenación en Trintxerpe (Pasaia). Eran dous seminaristas –“eu e outro rapaz vasco”, di–. O daquela bispo auxiliar de Donostia, José María Setién, oficiou a cerimonia: “O meu compañeiro fíxoo en euskera e eu, en galego”. O seu primeiro destino como sacerdote foi Poblado de Pescadores, en Pasaia. José Nóvoa lembra que daquela “había moitos galegos” e, logo do Concilio Vaticano II, deixaban de darse as misas en Lalín e permitíase usar a lingua propia de cada territorio. "En Euskadi boa parte dos oficios eran en euskera”, así que “nós tamén fixemos na parroquia misas en galego todos os domingos durante case un ano”, rememora. Como sacerdote –leva anos secularizado—non atopou nos seus destinos na Galiza o mesmo uso do idioma propio na igrexa como en Euskadi ou Catalunya. “Estiven destinado no Grove (O Salnés) nove meses. Todo era en castelán, é un feito moi preocupante o labor da igrexa como instrumento españolizador na Galiza; terían que facer unha reflexión”, asegura. Catro distritos e máis de 16.700 habitantes O municipio de Pasaia está a experimentar nos últimos anos un novo rexurdimento poboacional. Conta actualmente con 16.744 veciñas e veciños residindo nos seus catro distritos –Antxo (5.961), Trintxerpe (5.688 habitantes), San Pedro (2.943) e Donibane(2.152), e no Concello goberna actualmente EH-Bildu da man de Teo Alberro. A historiadora Estíbaliz González lembra que “Gipuzkoa sempre foi territorio de Bildu”, e en xeral todos os concellos que arrodean Donostia; "tamén Errenteria”, asegura.