A Selic pon o foco sobre o acto da lectura

A semana do libro de Santiago (Selic) aborda un cambio de identidade que se rebela contra o fetichismo do libro e avoga pola reflexión sobre a lectura. A aparición do libro electrónico propiciou, nas últimas décadas, un movemento de defensa do libro como obxecto que, se cadra, perdeu de vista o debate sobre o rol que debe xogar a lectura na paisaxe cultural do século XXI. Camilo Franco, novo director da Selic, parte do principio de que "a lectura é o comportamento cultural máis importante da especie humana", para iniciar unha nova etapa na cita compostelá que se desenvolva arredor da reflexión que significado ten hoxe a lectura. "Queremos centrarnos máis no verbo e menos no obxecto, máis na lectura e menos no libro, aínda que, en realidade, o protagonista final sexa o libro. A lectura é un reflexo cultural que case pasa de ser aprendido a instintivo e, a pesar da importancia que ten nas nosas vidas, reflexionamos pouco sobre ela", explica o novo director. "Precisamos ir máis alá do protagonismo do obxecto. Arredor do libro hai moitas citas que subliñan esa importancia do obxecto, mais eu sempre entendín que o importante dos libros é o que sacas deles. É máis importante lelos que posuílos, e esa é a orientación que vai ter a SELIC." A selic pretende impulsar á xente a pensar sobre por que, para que e como se le Como todas as actividades humanas, a lectura tamén se transforma de acordo cos cambios sociais, e a nova etapa da Selic quere deixar constancia desas mudanzas: "Agora mesmo non se le da mesma forma que hai dez anos", expón Camilo Franco. "A acción de ler, que parece algo pasivo, en realidade é algo moi complexo, e o que pretende a Selic, como un dos seus argumentos fundamentais, é impulsar á xente a pensar por que, para que e como se le. Queremos prestarlle atención a como imos construíndo a acción de ler, para saber, na medida do posíbel, que significa esta actividade no mundo contemporáneo". Ler no século XXI Os cambios nas formas de ler sufriron unhas mudanzas aínda máis profundas se as comparamos coas de hai vinte e cinco anos e iso ten consecuencias na maneira en que se desenvolven as formas escritas e no modo en que aprehendemos os contidos. "Sabemos que o noso modo de vida actual está moi condicionado pola existencia da comunicación nas redes", afirma Franco, "mais coñecemos moi pouco sobre como cambiou a lectura desde que lemos no móbil, sobre como esa fragmentación á que estamos afeitos inflúe na lectura de textos longos. Se pasamos de media uns corenta minutos diarios no Twitter, que características da lectura nesa rede se trasladan á lectura dun texto máis formalizado, como, por exemplo, unha novela? E que mecanismos da escrita de chíos se trasladan aos textos das persoas que escriben novelas ou artigos longos?" "A lectura é un exercicio e tamén unha ximnasia", continúa. "E da mesma forma que hoxe non se practica a ximnasia da mesma forma que hai unha década, tamén existe unha nova maneira de ler. Outra cousa é que non saibamos moi ben en que consiste esa nova forma de lectura; mais iso, en parte, é precisamente porque non lle dedicamos tempo a pensar sobre esta cuestión. Unha gran parte do sistema cultural depende do acto da lectura O "xiro semiótico" Pero ademais, o que entendemos por lectura non remata nos libros: toda a realidade é susceptíbel de orixinar unha lectura e é sobre este aspecto sobre o que incide a nova Selic, no que poderiamos chamar o xiro semiótico do festival. "Queremos comezar polo principio", matiza Franco, "e por iso a programación xa contempla algúns apuntes sobre que sucede no cerebro cando lemos, que pasa coas nosas neuronas. Mais logo tamén hai unha invitación a entender a lectura máis alá da letra. Todos estamos afeitos a escoitar expresións como “o adestrador está lendo mal o partido”. Pois ben, se entendemos que iso é un acto de lectura, tamén podemos entender que a lectura inclúe o visionado dunha película, a asistencia a unha función de teatro... Queremos entender a lectura como un verbo moi amplo que, no fondo, significa entender ou comprender”. "En realidade, unha gran parte do sistema cultural depende do acto da lectura, da acción de ler, indo máis alá da literatura", conclúe. Alén da literatura Se a lectura vai máis alá do libro, o que se le tamén chega alén da literatura. A Selic quere evitar a identificación inmediata de lectura e literatura. "Claro, a lectura é algo moitísimo máis amplo. A acción de ler vai máis alá de entreterse, de aprender ou de gozar. Creo que é algo moito máis grande e, ás veces, a identificación coa literatura acurta moito o campo de acción. No programa existen moitos xéneros porque os intereses das persoas lectoras son máis amplos do que ás veces parece. En ocasións, esa identificación coa literatura impide prestarlle atención a campos que merecen unha observación demorada como, por poñer un exemplo, a divulgación científica. E esa ampliación non lle resta importancia á literatura". Repasando o programa da Selic, queda claro que ese cambio xa se deu nas propias editoriais, que diversificaron a súa oferta dun xeito case inimaxinábel hai un par de décadas. Franco cre que "o mundo editorial galego se diversificou levado polas circunstancias, porque se non, non atoparía o seu espazo. Era unha obriga porque o público tamén ten intereses moi distintos aos que tiña hai unha década. Por que? Porque as maneiras de ler van mudando e os asuntos sobre os que queres ler tamén van mudando. Ás veces limitámonos a atribuír á moda determinadas tendencias, mais non queremos ver que se a divulgación científica, por exemplo, esperta máis interese é porque os descubrimentos da ciencia son agora máis importantes para a xente que hai dez anos; ou porque cambiou o modo en que se divulgan os seus achádegos. Sen abandonar un terreo que supón un encontro entre as persoas que escriben e as persoas que len, a Selic non pode deixar de interrogar sobre estes temas". Están dándose moitos cambios nos comportamentos culturais en todo o mundo e non sabemos onde van dar moitos deles. Quizais arrastrados por esa urxencia coa que hoxe parecen suceder todas as cousas, non estamos pensando no fondo do asunto. Lectura e industria editorial Se a lectura sofre todas esas transformacións, parece lóxico que a industria editorial que a sustenta tamén cambie. Cales son os desafíos que o director da Selic detecta no panorama editorial galego para o futuro inmediato? "A lectura na Galiza ten moitos desafíos e a lectura en galego ten moitos máis, pero non sei se estamos tendo os reflexos correctos para enfrontalos. Están dándose moitos cambios nos comportamentos culturais en todo o mundo e non sabemos onde van dar moitos deles. Quizais arrastrados por esa urxencia coa que hoxe parecen suceder todas as cousas, non estamos pensando no fondo do asunto. Se cadra, o mundo editorial está nervioso por cousas que son máis de superficie e non vemos cal é a corrente que flúe por debaixo. Tamén é certo que non é fácil de ver, mais si que deberiamos reflexionar con máis calma sobre estes temas". Quizais o futuro da lectura pasa por unha industria editorial diversificada que reformule as súas estratexias de achegamento á sociedade. "A cuestión é se a industria editorial quere dar resposta ás inquietudes que teñen os lectores e as lectoras", reflexiona Camilo Franco. "Mais o problema é que tampouco sabemos moi ben cales son esas inquietudes. Sabemos que se pide máis diversidade, máis contidos personalizados... e temos que investigar como satisfacer esas demandas sen perder a identidade nin a inquietude artística, e mesmo adiantándonos ao que a sociedade busca". O papel protagonista da cidade Despois dunha época ateigada de limitacións nos actos culturais a causa das restricións derivadas da pandemia, a Selic volve tomar as rúas de Compostela para reafirmar a súa natureza de festival para a cidadanía. Camilo Franco subliña esa necesidade para dar saída ás inquietudes do público: "O de saír á rúa –tendo en conta os riscos da climatoloxía– ten a ver con relacionar a Selic cunha celebración", aclara. "Queremos que a Selic se pareza máis a un festival e menos a unha feira, aínda que o núcleo estea nos postos onde, como sempre, se venden libros coma en calquera outra feira do libro. Mais a parte de festival irá medrando nos próximos anos". Saír a rúa implica tamén comprometerse coa cidade, cos lectores e lectoras que a habitan: "Este ano, a Selic ten un compromiso maior coa cidade como espazo de lectura. Independentemente do peso que ten a Universidade, Santiago é unha cidade moi literaria e tamén queremos enfatizar ese aspecto". Na edición deste ano, a Selic inclúe seis roteiros literarios organizados conxuntamente coa Asociación de escritoras e escritores en lingua galega (AELG) e a cooperativa Maos Innovación Social e guiados por Berta Dávila, Marcos Calveiro, Andrea Barreira, María Abelleira, Óscar Senra e Carlos Labraña, nos que se destacan espazos onde a lectura e a cidade se cruzan. Darlle protagonismo a eses espazos é tamén un obxectivo da Selic: "hai que entender que ti podes parar no medio da cidade e poñerte a ler", aclara Camilo Franco. "Iso ponnos diante da pregunta de que significa ler nun contexto urbano determinado: se é o mesmo ler en Belvís, en Bonaval ou na Quintana. Explorar se o entorno modifica a lectura e que tipo de interrelación se dá entre espazo e público".