A mostra 'Rosalía e Fonseca. O xardín da revolución' divulga o interese científico da poeta

A faceta menos coñecida de Rosalía de Castro, a das súas inquedanzas científicas en apartados como o da botánica, entraran na Universidade de Santiago de Compostela (USC) da man dunha exposición e a plantación dun érbedo no xardín do claustro de Fonseca, na capital galega. A iniciativa, que leva por nome ‘Rosalía e Fonseca. O xardín da revolución’, foi inaugurada esta cuarta feira e poderá verse neste espazo até o 31 de maio, como parte dun proxecto de investigación da Cátedra que leva o nome da poeta. A idea levou madurecendo desde 2013, cando o grupo de investigación sobre Rosalía de Castro tratou a súa prosa nun congreso organizado polo Consello da Cultura Galega e o escritor Francisco Díaz-Fierros preparou unha mesa ao redor da poeta e a ciencia. A codirectora da Cátedra e comisaria da mostra, María do Cebreiro Rábade Villar, explica a Nós Diario que xa traballaban nese aspecto da súa obra "despois de comprobar que a palabra ciencia aparecía no seu corpus varias veces e non por casualidade". Xa en 2019, María López e María Isabel Fraga realizaron un herbario físico inspirado na obra rosaliana, baleirando previamente a súa creación literaria que a día hoxe aínda viaxa por toda Galiza. Andado o tempo, coa concesión dunha beca, Rábade Villar traballou a relación entre literatura e natureza. "Se a idea do herbario era ver que especies eran as máis representadas na obra de Rosalía e volvelas á realidade, a do proxecto era facer que as follas recolleitas falasen", sinala a profesora. O resultado desta iniciativa foi o libro Os ollos das árbores (Numax, 2024) e nel aparece o momento en que Rosalía vive en Madrid e abre o parque do Retiro ao público. "Afondar nas conexións da obra de Rosalía coa natureza foi un estímulo para a mostra, ademais engadíndolle ao seu discurso botánico a psiquiatría", aclara a profesora. A mostra expositiva Para abordar este relación, a mostra artéllase arredor de dous eixos: 'Rosalía como coñecedora dos saberes literarios e científicos do seu tempo' e 'Rosalía como obxecto de estudo dos proxectos de investigación desenvolvidos nos últimos anos desde a USC'. Así, a exposición conta con catro bloques temáticos diferenciados que van desde a obra Os ollos das árbores, até 'A primeira poeta ecoloxista de Europa', pasando pola ‘Rosalía global’ e ‘Sola se queda Fonseca: da estudiantina decimonónica ao estudantado do IES Rosalía de Castro’. A AELG lembra Rosalía de Castro no 188 aniversario do seu nacemento Entre as entidades que colaboran na mostra está o Museo de Historia Natural da USC. O seu conservador, Juan Manuel Cutrín, indica a Nós Diario que achegaron á exposición elementos relacionados cos herbarios históricos que gardan os fondos da súa institución. Un exemplo é o que reuniu Josep Planellas i Giralt, o primeiro catedrático de Historia Natural da universidade compostelá que comezou no curso 1847-1848 até que foi nomeado catedrático numerario de Mineraloxía, Botánica e Zooloxía da Facultade de Ciencias de Barcelona en 1868. "Foi coetáneo de Rosalía e realizou ese herbario con anterioridade a que Baltasar Merino fixesrao seu". A obra deste investigador reúne dez anos de viaxes (1885-1905, aproximadamente) pola xeografía galega. Completouno en 1909 e consta de 16.000 follas que na actualidade están repartidas entre o CIF Lourizán de Pontevedra (12.000 follas), Madrid (790), Compostela (2.400) e o Museo de Pontevedra (790). Para a exposición que se pode ver no claustro alto do Colexio de Fonseca seleccionáronse os exemplares "máis interesantes" tendo en conta o lugar e a data en que se recolleron. Alén diso, o Museo de Historia Natural colaborou achegando outros elementos do seu fondo como unha caixa de herborización antiga, "quizais próxima ao tempo de Rosalía". Esta peza, realizada en metal, servía para transportar as plantas cando se visitaba o campo. Outro dos dispositivos que se poden ver na mostra é unha "especie de prensa cunha trenza onde as plantas quedaban ben conservadas" e tamén un obxecto que, desde esta entidade, datan na época de Planellas. Por último en Fonseca veranse algunhas carpetas do propio Josep Planellas, cos papeis orixinais deste catedrático, e outras de Baltasar Merino. En relación ás especies que se mostran na exposición, Cutrín sinala que se procurou "e variedade e escoller aquelas que aparecen na obra de Rosalía e que se conservaban". O érbedo A iniciativa, ademais, aproveitará o Día Mundial do Libro, o 23 de abril, para plantar un érbedo no xardín de Fonseca. A proposta, como explica Rábade Villar, parte da idea de que a escritora gustaba de escribir onda un exemplar desa mesma especie, sito no Pazo de Lestrobe, en Dodro (O Sar), que foi cortado no século XX, polo que, na súa opinión, “a plantación sería un acto de restitución simbólica do devezo de Rosalía pola natureza”. Nesa mesma xornada está prevista a doazón á Biblioteca da USC dun exemplar de Os ollos das árbores, así como de dous exemplares do mesmo libro, con ilustracións de Cristina Lucas e Fernando Sánchez Castillo, ao Museo de Historia Natural. Un fío de emoción: unindo Rosalía e as cantareiras Poeta letrada: A escritora que recibiu a instrución da súa época Rosalía de Castro nace no mesmo ano no que, por vez primeira, unha muller consegue entrar na Biblioteca Nacional de Madrid. Malia que non hai constancia de que a poeta galega repetira ese xesto sábese que estivo na capital do Estado español durante varios anos. Porén, é seguro que non cursou estudos universitarios mais é coñecido que a súa nai, Teresa Castro, preocupouse pola súa educación. Así, durante a súa adolescencia a poeta recibiu instrución musical, dramática, literaria e pictórica recibida pola súa vinculación cos círculos progresistas do Liceo de la Juventud. A poeta letrada "Temos estudos, como os da profesora Chus Lama, que constatan que Rosalía era unha muller letrada", explica Rábade Villar, "e tamén outros neste sentido que se fixeron sobre o período pre rexurdimentista", agrega. Ademais, a responsábel da mostra en Fonseca liga a poeta coas ideas progresistas "relacionadas con momentos como o do Banquete de Conxo". Neste caso lembra as achegas de Xurxo Martínez que pon en evidencia a marcha precipitada de Rosalía a Madrid "como consecuencia da forte represión logo de ter lugar o propio Banquete".