Monumentos á memoria: a resignificación dun lugar

Despois da clausura da exposición en Tui A nosa memoria silenciada, organizada de maneira moi acertada por Cuqui Piñeiro, para rememorar todas as actividades da asociación Pola verdade do 36 que levaron á inauguración do Monumento á memoria dos represaliados en xuño de 1999, non vou insistir no que xa se comentou sobre iso neste e noutros medios, máis ben gustaríame reflexionar sobre se aínda hoxe, nun contexto político e social ben diferente, temos que seguir erguendo monumentos coma este. Eu creo que si que é preciso por moitos motivos. Por unha parte, porque ata hai ben pouco vivimos rodeados dunha chea de monumentos franquistas en honra dos caídos por Deus e por España e os seus símbolos, sobre todo nas paredes das igrexas, dos que aínda quedan restos pola nosa xeografía, como a Cruz da Victoria na de Forcadela (Tomiño), ou nomes de rúas dedicadas a fascistas, como a de Calvo Sotelo en Tui. Por desgraza, algúns destes monumentos franquistas non van poder ser retirados ao amparo da Lei da Memoria Democrática de 2022 que os 'protexe' se son declarados Bens de Interese Cultural. Un exemplo ben claro témolo na Pirámide dos italianos, inaugurada en 1939 en Burgos, no porto do Escudo, para enterrar xuntos os militares fascistas italianos que participaron na guerra civil; ou o que hai en Tortosa, recordando a batalla do Ebro, e algunhas estatuas de Franco que aínda andan por aí, porque algúns nostálxicos perigosos andan coma tolos tratando de evitar a súa demolición. A peza antropomorfa representa aquelas persoas que sacaron ilegalmente e á forza da súa casa para seren encarceradas, fusiladas ou paseadas Pois, se todos estes elementos que conmemoran o franquismo non van ser retirados, con máis motivo teremos que continuar a colocar monumentos relacionados coa Memoria Histórica que contrarresten esta corrente. Para que? Pois, primeiro, porque estes monumentos, como o de Silverio Rivas, serven para pór o foco nas persoas represaliadas e en todos eles emerxe a denuncia duns feitos execrables que se quixeron ocultar ou terxiversar. E, en segundo lugar, porque temos que facer visibles os innumerables lugares de paseos e execucións en Galicia e hai que pór ben á vista os nomes das persoas asasinadas para dignificalas, e que se saiba que os asasinos quedaron impunes. E, ademais, tamén conseguimos que os parentes teñan un lugar de dó, un lugar a onde ir pór unhas flores, especialmente cando non saben en que lugar foi enterrado o seu familiar. Refuxio para a permanencia Non podemos esquecer que no debate público arredor da guerra civil xa entraron con forza, ao abeiro do goberno de José María Aznar, os discursos revisionistas de historiadores de dereitas –como Pío Moa– que impulsaron unha chea de publicacións sobre o tema, establecendo un contradiscurso que xustificaba a sublevación e o golpe de Estado militar, e continúan. O Monumento á memoria dos represaliados actúa como un contra-monumento que honra aquelas persoas que foron protagonistas da historia sen querelo, contra a súa vontade. No seu momento, xunto co dedicado a Johan Carballeira en Bueu, supuxo unha novidade para o público, pois estaba máis acostumado a ver monumentos da época da ditadura, case todos feitos para a exaltación de personaxes famosos, como o que tamén hai en Tui de Calvo Sotelo. Penso que a obra de Silverio, que esculpe co corazón, simboliza todo o que significou a dura represión. Máis ou menos como Silverio explicou o día 29 de xuño na Alameda de Tui ao pé da súa escultura, a peza antropomorfa representa aquelas persoas que sacaron ilegalmente e á forza da súa casa para seren encarceradas, fusiladas ou paseadas, ou para buscar refuxio no exilio. Esta figura que é arrincada do seu fogar deixa un oco permanente e así se percibe na outra parte da escultura. Ademais de ser un monumento de gran beleza, con formas na liña da vangarda escultórica, que pode ser interpretada de diferentes maneiras, creo que o máis interesante é que serve para desocultar o que aconteceu na Alameda de Tui, un lugar sinistro para moitas persoas. Así o sentiron os avós paternos de Eulalia, filla de Pepe Alonso, 'o Negro', e Evangelina Jaso, ambos executados, porque nunca a deixaron ir ata alí. Os alcaldes franquistas quixeron maquillar este lugar cuns bucólicos xardíns para pasear e namorar as parellas que descoñecían a historia tráxica de moitas outras parellas. Mais agora, grazas a que alí está esta obra escultórica memorialística, o lugar adquire unha nova significación. Os actos de homenaxe pasan, mais os monumentos permanecen.