O Monte do Facho: nas entrañas da relixiosidade galaica

Coñecido desde mediados do século XX, vai dar a sorpresa cando, a principios dos 60, Enrique Massó dá a coñecer un importante conxunto de altares romanos. Despois sucedéronse os achados illados de cerámicas, ou as primeiras intervencións no cuncheiro, situado na ladeira oeste. Un cuncheiro no que se voltaría a actuar nos anos 90, cando tamén viron a luz os primeiros estudos sobre o santuario e os seus altares. Con todo, habería que esperar a 1976 para dar o seguinte salto no coñecemento da entidade do Facho como xacemento. De novo os altares romanos, e de novo a sorprendente cantidade deles –perto das 30 pezas– agora atopados por José Suárez Mariño, que levaba a cabo unha intensa actividade prospectiva nesa área. A pesar da importancia do santuario romano que eses achados amosaban, ou da propia entidade do enclave como castro, houbo que esperar ao 2003 para que se realizase a primeira intervención arqueolóxica. Foi da man da colaboración entre o Concello de Cangas e o Instituto Arqueolóxico Alemán cando se comezou unha serie de intervencións arqueolóxicas que se ían suceder até 2008, e que porían ao descuberto o santuario tardorromano, pero tamén unha boa parte da derradeira ocupación do asentamento da Idade do Ferro, á que lle dedicamos estas liñas. Ao acceder ao castro polo vello camiño que unía as aldeas de Donón e Vilanova, atravesando a aldea abandonada de Punxeiro, coetánea do monte-vixía, o primeiro ao que nos enfrontamos é un impoñente sistema defensivo feito de cachotería granítica. Un sistema que nos recibe cun foso escavado na rocha cara ao norte, e detrás del o encontro dunhas sucesións de murallas, unhas dende o leste, outras dende o oeste, que abría un complexo acceso ao poboado. Cara ao leste, o peche conformábano dous lenzos que definen un recinto exterior e outro interior, respectivamente. Mentres que cara ao oeste, os lenzos serán tres e apenas deixarán espazo entre eles. Cara ao sur, o sistema simplifícase nunha única muralla que vai ser a que rodeará a croa do monte. No interior Cando entramos no castro, e despois de atravesar o primeiro recinto, aínda por investigar, accedemos a outro que ocupa a parte alta da ladeira leste e está rodeada polo lenzo de muralla que permitiu achanzala alí onde os penedos marcaban un salto na evolución natural da ladeira. Un espazo caracterizado por unha arquitectura diversa na forma e tamén no tamaño dos edificios que a compoñen. Diversidade na que van primar as grandes construcións e as formas alleas ás pautas características da cultura galaica. Xogando sempre coas formas curvas ou a combinación destas coas rectas, ofrecen un repertorio sinaladamente singular para a arquitectura galaica do seu tempo. Destacan os edificios de planta trapezoidal, sempre cunha lonxitude ao redor dos 7 metros. Outros optan por unha forma oblonga alongada, tamén dividida interiormente, ou pola máis común elíptica, pero sempre cuns eixos de ca. 6-7 metros. Tamén os hai circulares, pero cun diámetro que volta ás mencionadas dimensións, e finalmente un grande edificio rectangular de esquinas curvas, sobreelevado sobre un podio e con ca. 10 metros de lonxitude. Ao seu carón, edificios máis convencionais circulares ou elípticos, ou a presenza de vestíbulo nalgún deles, lémbrannos que, malia a singularidade, estamos nunha arquitectura de fins da cultura castrexa. Unha arquitectura que aparece dispersa ladeira arriba, apenas estruturada ao redor de pequenas prazas. E na que non só a planta vai ser estraña, cando non allea ao castrexo, tamén os interiores, nalgúns casos divididos en dúas estancias, noutras cheos de pequenas estruturas que, agás en dous casos de fogares típicos, tamén resultan difíciles de identificar. Destacan a plataforma rectangular de cachotería concertada dunha gran casa circular, á que acompañaban varias pequenas fosas, nunha delas cun depósito votivo dun coitelo e un puñal; ou a presenza noutro edificio dunha pedra fincada no piso e a que se asociaba un depósito de máis de cincuenta fusaiolas. "Cara á croa" Por riba deste primeiro espazo e cara á croa, aínda atopamos outro, no que a arquitectura vai mudar ás formas circulares convencionais no castrexo. Trátase pois doutro espazo na conformación do castro que vai ter entidade propia ao ocupar unha superficie de aplanamento artificial na parte alta da ladeira. Tamén ten identidade propia no funcional, pois eses edificios circulares tan simples ao exterior, non o serán tanto no interior. Nun atopamos toda unha serie de pequenas estruturas interiores de difícil interpretación, ás que acompañan fosas, pero tamén outra pedra fincada á beira desas microestruturas. Noutras dúas, no interior aparece unha plataforma contra o muro, ás que hai que sumar unha terceira de forma semicircular na que esa plataforma é monolítica. Unha presenta a representación gravada dunha serpe. E non está soa, pois a esa mesma construción asóciase un dos chamados “amarradoiros” que ía na parte superior externa do edificio cara ao leste, é tamén un cipo no vestíbulo de acceso. Acompañábaas, finalmente, outra cadrada de esquinas curvas e con vestíbulo e cun fogar no centro, semellando a única que acolle elementos de carácter claramente doméstico, e que podería complementar así funcionalmente as anteriores. Ese espazo rodeaba polo leste-norte outro que se ergue sobre un muro de contención e ocupa unha superficie de aplanamento máis elevada que vai rodear á súa vez o cume do monte. Neste outro espazo imos topar de novo un aliñamento de estruturas circulares de tipo castrexo convencional, semellantes e en paralelo ás anteriores. Construcións que están fortemente afectadas polo seu reemprego en tempos do santuario romano, polo que resulta difícil caracterizar os seus interiores. Aínda así, atopamos unha das plataformas, agora en forma de caixa, e tamén un amarradoiro asociado ao único edificio con vestíbulo. Tamén están acompañadas por unha estrutura con fogar, agora de forma trapezoidal e de ca. 9 metros de eixo maior, á que hai que sumar unha elíptica e outra circular, sucesivas e cara ao sur. Aínda que o que destaca neste recinto superior son os espazos baleiros entre esas arquitecturas e o cume, que nalgunha parte mesmo presenta unha pavimentación de barro pisado. Outro muro de aterrazamento, conformado por grandes bloques de granito, separan a plataforma superior do cume, pero cun acceso en forma de camiño entre paredes de cachotería, que conectaba ambos os dous ámbitos. E no cume, a característica vai ser a ausencia de arquitecturas e mesmo de restos materiais atribuíbeis ao castro, fronte á presenza de restos relacionados co uso da garita do século XVIII que hoxe coroa o monte ou de evidencias dunha ocupación en tempos de fins da Idade do Bronce. Cultura material No que respecta a cultura material, aparece ben definida tanto nos apartados cerámicos como no metálico, con trazos propios da etapa final de Idade do Ferro na área das Rías Baixas, datado aquí por algunhas moedas -ases da caetra, denario de Augusto- no cambio de era. Destaca a relativa escaseza fronte á diversidade desa cerámica, na que predomina funcionalmente o consumo e a almacenaxe fronte o de cociña. A presenza de cerámicas importadas, especialmente as ánforas, certifican neste caso o predominio das de orixe bética nese contexto cultural, mentres que a presenza xa de olaría romana rexional leva a vida do castro até fins do século I d. C. As fíbulas tamén de tipoloxía romana, como as circulares abertas ou as tipo Aucissa, algúns escasos vidros e unha metalurxia dominada polo ferro redundan nesa cronoloxía, á que un nivel anterior apenas escavado imponlle un arrinque ao redor de mediados do século I a. C., no que foi unha reestruturación total do castro, incluíndo o sistema defensivo. Beróbriga, un santuario galaico A descrición antes feita dun castro do que coñecemos o nome, Beróbriga, polo epíteto da deidade do santuario tardorromano –Deus Lar Berobreus/Berobriecus– sitúanos nunha construción ben planificada, na que que os diferentes tipos de arquitecturas artéllanse en función duns espazos diferenciados e estes, a súa vez, estruturados en relación ao monte. O primeiro, o Recinto Exterior, ocupado en boa parte polo sistema defensivo, está aínda por estudar. O segundo, o Recinto Interior, caracterízase por unhas arquitecturas de morfoloxías diversas e grandes dimensións, con amplos interiores que nalgúns casos acollen complexas estruturacións. O terceiro espazo vai ser o Recinto Superior, fragmentado á súa vez en tres ámbitos sucesivos. Un primeiro, na parte alta da ladeira, presenta unha arquitectura bastante homoxénea, pero de interiores complexos, co predominio das que teñen no interior unha pequena plataforma contra a parede; neste ámbito aparecen as expresións escultóricas, sempre vencelladas ás arquitecturas: amarradoiros, cipos ou "estelas-betilos". O segundo ámbito é a plataforma superior, na que a arquitectura, semellante a anterior, aínda que de mellor calidade, vai estar complementada con grandes espazos baldeiros que, como as construcións, serán reaproveitadas dous séculos despois polo santuario romano do s. III -VI d. C. Para, finalmente, chegar ao terceiro ámbito, a croa, ben definida na súa contorna e accesos, pero totalmente baleira no seu interior. A acumulación de singularidades e desviacións no rexistro en relación ás pautas que serían normais para un castro do cambio de era –séculos I a. C- I d. C.–, lévanos a procurar unha interpretación necesariamente tamén diferenciada para O Facho. O que os restos de carácter doméstico ou produtivo son escasos, mentras a presenza de trazos de actividades rituais, caso do altar sacrificial co puñal e o coitelo, ou as reiteradas plataformas-altares, unha delas integrada nun edificio no que aparece reiteradamente a representación da serpe, os depósitos votivos, a presenza dos betilos, sen esquecer o polimorfismo arquitectónico e a complexidade dos seus interiores, lévanos a pensar na función ritual como a primordial en todo o castro, ergo, a razón de ser deste, o que explicaría por outra parte a elección dun lugar tan pouco habitábel. Unha ritualidade que se estrutura de xeito ascensional, dado que as súas expresións intensifícanse, ao igual que a calidade da arquitectura, nesa dirección, nunha dicotomía entre o profano e o sacro que se expresa de xeito escalonado de menos a mais, dende a entrada ó castro ata o cume. Dende os complexos edificios de funcionalidades específicas e posible ampla participación: rituais colectivos; pasando polos máis restritivos pero tamén máis significados: edificios sacralizados; ata chegar o ámbito pechado e aparentemente baleiro do cume: espazo sacro, o "Témenos" do mundo greco-romano.. En definitiva, estamos diante, non dun castro-poboado senón dun castro-santuario, determinado polas súas funcións relixiosas, pero tamén apto para ritualizar as políticas ou as económicas, relegando as habitacionais a un papel secundario.