O Merlín de Cunqueiro e outras historias

A selva de Esmelle A primeira edición do libro rematouse de imprentar nos talleres do Faro de Vigo o 25 de agosto de 1955, tal como reza o colofón. En realidade, o título completo era Merlín e familia i outras historias e o seu ilustrador foi o pintor ourensán Manuel Prego de Oliver. A trama principal da obra é o relato das aventuras que Felipe de Amancia, o narrador coprotagonista, viviu cando rapaz xunto ao seu señor Merlín no Pazo de Miranda, onde o famoso mago pasaba os días nun vagaroso retiro na compaña da raíña dona Xenebra, esquecidos os dous das andainas artúricas doutrora. O arrinque do libro dá o ton rememorativo e melancólico destas historias, ao tempo que apunta ao incerto estatuto do narrador e ao evanescente das súas lembranzas: Tal e como agora eu vou, vello i anugallado, perdido cos anos o lentor da moza fantasía, pónseme por veces no maxín que aqués días por mín pasados na frol da mocidá, na antiga e longa selva de Esmelle, son soio unha mentira, que por ter sido tan contada e tan matinada na memoria miña, coido eu, o mintireiro, que en verdade aqués días pasaron por mín, i aínda me labraron soños e inquedanzas, tales xeiras, como unha afiada trincha nas mans dun vago e fantástico carpinteiro. Verdade ou mentira, aqués anos da vida ou da maxinación, foron enchendo cos seus fíos o fuso do meu esprito, i agora podo tecer o pano distas historias, novelo a novelo. Así pois, dende o primeiro momento queda configurado o nebuloso, máxico e metamórfico cosmos no que alentan estes seres e as súas vivencias, un territorio no que mal se alcanza a distinguir a verdade da mentira, a ficción da propia vida, o soño da realidade, o pasado do presente. Unha feérica selva. A selva de Esmelle. O reloxo de area Porque —e velaquí unha das xenialidades cunqueirianas que neste libro solece— as peripecias acontecen nun espazo-tempo que remite a un non-tempo e un non-lugar; ou, se se prefire, a un lugar e unha época que son todos e ningunha, pois están tan desdebuxados, son tan inconcretos e abranguentes que conseguen a imposible alquimia de resultarnos próximos e case familiares cando, en verdade, non se corresponden con (case) nada. Os eidos nos que Merlín deixa voar as súas maxias son as Terras de Miranda, un arciprestado ensoñado, con vagas confluencias coas landas da Mariña interior que van dende o Riotorto dos ascendentes cunqueiriáns ata o propio Mondoñedo, onde se atopa o Bosque de Silva, masa arbórea que o escritor divisaba dende a ventá da que foi a súa vivenda na Praza da Catedral e hoxe é sede da súa Casa-Museo, un espazo que el inmortalizou literariamente como a Selva de Esmelle. Os tempos fálannos igual da Revolución Francesa que do ferrocarril, o mesmo da sona parisiense da novela Paul et Virginie que do asasinato do Xeneral Prim ou da Bela Otero. Son, en puridade, un espellismo de reloxo de area, un anacronismo delongado e sistemático, perfectamente deliberado nas mans de Cunqueiro, quen de certo estaba máis interesado en que ficásemos envolveitos polo éter dun mundo de esencias intocables e inocencias luminosas que pola perentoria realidade do seu tempo como individuo. Neste sentido, faise evidente ao ler o Merlín que o mindoniense tiña saudades dunha Idade de Ouro que el remitía ao tempo do Medievo e, tamén si, militaba na adánica da infancia, o momento vital no que todo é aínda posible e os soños e os seus encantamentos señorean os días. Noutras palabras: para Cunqueiro a verdadeira realidade, o tempo real e o espazo idílico son tres vértices que apuntan a un mesmo nadir: a nostalxia do Paraíso. Por tanto: no Merlín, como no conxunto da obra do escritor, todo acontece nun mesmo non-tempo paradisíaco no que as diferentes épocas da Humanidade conviven. E neste caso fano, amais, nun espazo lendificado como son as Terras de Miranda, onde viven mitos que se chaman Merlín ou dona Xenebra. Velaí a quintaesencia que fai de toda a súa escrita, e deste libro en particular, un prodixio ultrarreal. A trabe de ouro Mais Cunqueiro era tamén un arquitecto sublime do construto literario, que dominaba coma poucos. Por iso as historias que imos sabendo a través dos recordos de Felipe de Amancia teñen unha microestrutura-marco que figuraba decote paralelizada: ao Pazo de Miranda chegan viaxeiros de arredadas terras para se ver co sabio Merlín; en audiencia con este, expóñenlle o problema que os trae ata alí e, durante a súa estancia, en non poucas ocasións aproveitan para informalo dos avatares do mundo e/ou relatarlle, por súa vez, gorentosas historias; e, finalmente, Merlín obra as súas maxias, soluciona o problema que os levou ata Miranda e os viaxeiros inician o regreso ás súas nacións. En Cunqueiro a discusión novela/relato como, en xeral, a elucubración bizantina sobre os xéneros literarios é absolutamente estéril É preciso facer notar que esta dinámica estrutural asenta noutra trabe de ouro da literatura cunqueiriana: o concepto da viaxe como realidade axial e case que ontolóxica. Para o de Mondoñedo a existencia non é senón unha andaina vital, un camiño que cómpre percorrer. Por iso no Merlín (e no Sinbad e no Sochantre e no Ulises e en toda parte) os personaxes sempre están en tránsito, van e veñen, traen contos de alleas terras ou levan recado para lonxincuos países, tanto ten, mais nunca a realidade é estática, sempre flúe, muda, reinvéntase. Toda esta complexa esfera armilar está suxeita a un ónfalos. Cunqueiro é de todo menos divagante e errático, mais debe saberse ollar para detectar as liñas da arañeira coas que ganduxa as páxinas. No Merlín a macroestrutura ten tamén unha orquestración perfecta, de reloxo suízo: iníciase cun introito evocativo (a “Nota”); prosegue con dous capítulos liminares nos que se nos presentan os protagonistas e os seus eidos (“A Selva de Esmelle” e mais “A casa de Merlín”); logo vén o corpo central das evocacións dos peregrinos que viaxan ata a casa mirandesa de Merlín e que, na última parte, fragmentaliza recursivamente en historias que conteñen, asemade, novas historias; por último disponse unha nótula “Final”, de carácter eminentemente lírico e función cohesiva para completar a estrutura circular aberta coa “Nota” inicial; e, como pechadura, engádese un “Índice onomástico” que complementa e implementa o narrado sobre persoas, feitos e lugares. O camiño de quita e pon Á vista do anterior, era de esperar a disensión que a crítica mantén dende hai medio século respecto de se o Merlín é unha novela ou máis ben un conxunto de relatos. O que parece evidente é que, tamén nisto, Cunqueiro se adiantou ao seu tempo, pois a súa escrita ten moito máis que ver coa fragmentalización, a multiplicación e hibridación das fórmulas novelísticas actuais que coa vedraia visión do artefacto novelístico de herdanza decimonónica. Doutra parte, en Cunqueiro a discusión novela/relato como, en xeral, a elucubración bizantina sobre os xéneros literarios é absolutamente estéril, un camiño de quita e pon que non conduce a ningunha parte. Entre outras cousas porque todo el é un continuum e, se se le con acuidade, faise transparente que o seu era escribir, tout court, e, á hora de facelo, o molde, o continente, era o de menos, por iso a súa poesía, o seu teatro, a súa narrativa e a súa obra xornalística son un inmenso sistema de vasos comunicantes que comparten temas, motivos, personaxes, mitos, símbolos e intencións. No Merlín todo acontece nun mesmo non-tempo paradisíaco no que as diferentes épocas da Humanidade conviven O anterior facúltanos para falar no Merlín de intertextualidade (a incorporación e referencia de textos doutros autores na propia obra) e macrotextualidade (a visión das diferentes obras do escritor como unha unidade estrutural que se organiza colectivamente). E velaí como por estas páxinas desfilan Cervantes e Shakespeare, pero tamén François Villon, Jacques-Henri Bernardin de Saint-Pierre ou Dante. Do mesmo xeito, estes recordos de Felipe de Amancia cabo do seu señor Merlín están, dunha ou doutra maneira, conectados polo común espazo imaxinario no que habitan Ulises, Sinbad, Orestes, Fanto ou Paulos, pois nas vidas de todos hai unha mesma pulsión que remite á saudade do Paradiso, á fe na Palabra, nos soños e nas libérrimas singraduras. Os quitasoles e os quitatebras Vai alá máis de media centuria e o Merlín e familia continúa a abraiarnos. Incomparable e irrepetible, este libro fálanos da forza inconmensurable da memoria, do poder da imaxinación e da necesidade de soñar e acubillarnos ao abeiro salvífico de todos os quitasoles e quitatebras que no mundo son. Garda no seu fardelo a preciosa aliaxe do vagamente artúrico da tradición medieval coa máis enxebre literatura galega de xinea oral. Soborda o realismo, a literatura fantástica e o marabilloso puro para se situar na epifanía do marabilloso cotián ou do real marabilloso e chegar á cerna do realismo máxico etsi aliter. Por iso Cunqueiro ten un fidelísimo lectorado que o admira en tantas e tantos escritores galegos que despois del foron, pero non ten epígonos. Pola simple razón de que é inimitable e, tentar sequera arremedalo, remataría nun pastiche ou nunha risible caricatura. Porque Cunqueiro e o seu Merlín son, sinxelamente, outra historia. Escolma de textos A selva de Esmelle Quizaves millor que decila fora pintala, a selva de Esmelle, que cai á man dreita, vindo para iste reino pola banda de León. El, o camiño que eu levéi deica o campo dos Trobos, adréntase rubindo volta a volta pola fraga de Eirís, que é tan mesta: o camiño vai un pouco a rentes do río, e cando gana o chan, onde chaman Paradas, métese por entre os lamagueiros hastra onde dicen Pontigo, que é unha ponte baixa de madeira, na que mui gostoso é de ouvir o trote corto dos cabalos dos viaxeiros que van e vén, camiño de Belvís. Os muíños do Pontigo son agora dúas moreas de pedra moura, nas que a hedra encalla e medra, pro eu lémbrome aínda de cando moían o trigo valeco i o centeo das chairas, i había mazaeiros ao longo das presas; o vento tiraba mazás á iauga, e sempre había unha ducia delas, verdes ou coloradas, beilando na escuma espesa e marela, cabo á enrella das canles. Sempre venta na carballeira das Mouras, tan fusquenlla, i o camiño ten presa en pasala i en chegar á aberta camposa de Miranda, ás longas gándaras, ás terras de folgado, ás brañas de El Rei... Dende Miranda vese Esmelle todo arredor, o castelo de Belvís, a fraga da Serpe, a lagoa dos Cabos, e de día, a seu carón, o fume das ferreirías do Vilar (...) Ás vegadas, por facer festa, o señor Merlín saía á eira, e nunha copa de cristal chea de auga verquía dúas ou tres gotas de licor que íl chamaba «dos países», e sorrindo, con aquela aberta sorrisa que lle enchía a franca faciana como enche o sol a mañán, preguntábanos de que coor queríamos velo mundo, e sempre que a mín me tocaba responder, eu decía que de azul, i entón don Merlín botaba a iauga, ao áer, e por un segundo o mundo todo, Esmelle todo (...) era unha nuben azul que pouco a pouco se esvaía. O señor Merlín sorría namentras secaba a copa con un pano mouro. Esmelle, selva longa i antiga, na memoria lévoa eu de azul pintada, como si un enorme e morno luar apousara, nun repente, na terra. Os quitasoles i o quitatrevas Estaba eu á sombra da figueira ramona, coa miña navalliña labrando pra bastón, na testa dunha cana de amieiro, un paxariño, e saíanme mui ben os paxaros, coas azas repregadas, i a cabeciña medio revirada, cando ouvín aquel tropel, i el eran catro que viñan dacabalo (...) Abrín, pois, a aqueles montados, e saudéi (...) Fixéronlle os catro ao señor Merlín unha grande reverencia, quitándose os chapeus (...). Entrambos baixamos da mula o equipaxe, que era levián, e de máis bulto que peso (...) Abertos os bultos, que viñan mui feitos e con sete cordas, apareceron tres grandes paraugas, un branco, outro marelo i outro colorado, i a cada un foino bicando don Merlín no puño, que era de ébano o do branco, de prata o do marelo, e de ouro o do colorado. —Son mui fermosos quitasoles, dixo mi amo, e quizaves non os ten tan aparentes o Papa de Roma. O que o voso Bispo me pide é doado, e vóullo a facer nun tris. O quitasol branco, como sabedes, chámase de «Sal el Sol», i en abríndoo o día de Nosa Señora de Agosto, anque chova, queda unha mañán soleada prá procesión. O marelo, que se chama «Mirabilia», é un quitasol mui segredo, e soio se leva na Pentecostés, e cando está á súa sombra o voso Bispo, fala i entende tódalas língoas, e pode confesarse baixo dil un mundo, que o Bispo ben o escoita. I o colorado, iste sirve pra viaxar na noite, i o que vai debaixo dil, aberto na noite pecha, vé coma si fose de día. Millor que quitasol debíase de decir quitatrevas, e ten por nome «Luceiro». Xa outra vez a iste, cando era propiedade de don Lanzarote do Lago, lle arranxéi dúas varillas que se esgallaran, i ao primeiro amaño non saíu a conta, i en vez de verse coma de día, non se veía nada, nin as luces acesas na noite. Toda a virtú distes quitasoles e do quitatrevas está nas varillas. E namentras eu servía aos hóspedes algo de viño e xamón, coma si fora paragüeiro de Ourens, terbellóu mi amo nos paraugas, i en un amén dounos por amañados. Final Pór en formado o censo da familia que pasóu por Miranda en procura da cencia do señor Merlín, digo eu que tal sería contar, nunha mañanciña, as areas do mar. Non me puxen non eu a tal guisado, senón ao lecer de memorar as miñas eiras ledas, cando iste corpo fraque era vaso da confiada mocidá. Miranda, pra min, e todo o que por aquela portalada iba e viña, máis que unha memoria porpasada, é un tendollo de Páscoa, ou unha bola de neve con resorte, como as que mosiú Simplom levaba de oferta ao señor Bispo de Lamego. Os días pasados, as nubes que os cobren, os outros pensamentos que me van e ven, i a vida que levou pousada en min, ben poidera comparala coa neve que cae de mansiño, e póndose por alfombra diste mundo, tapa leiras e camiños, prados i airas, e da cara da terra nosa fai unha longa chaira igoal. Pro, por veces, brinca o solciño raiolán dunha lembranza de xuventú e nalgún lugar derrete a neve, i é coma si na soedade do mundo un pasaxeiro descoñecido alcendese unha pequena fogueira, e ti vas e por unha hora arrequéntaste a ela... ¡Memorias, memorias, memorias!