Irene Solá explora os mecanismos da Historia desde as tebras

A historia dunha saga de mulleres cuxas existencias están marcadas por un pacto co demo. Están mortas, mais continúan habitando a mesma casa illada e maldita na comarca de Osona, entre Barcelona e Girona. Manteñen as mesmas rutinas que marcaban a súa vida, mentres ao seu arredor segue movéndose un pasado no que a vivenda permanece rodeada de lobos, maquis e bandoleiros, ao tempo que observan os espelliños (os móbiles) que as vivas consultan constantemente. É a última novela de Irene Solá, Deiche os ollos e miraches as tebras (Et vaig donar ulls i vas mirar les tenebres), que Kalandraka vén de publicar nunha magnífica tradución de María Alonso Seisdedos. Solá publica esta obra despois de que Canto eu e a montaña baila -tamén publicada por Kalandraka- se convertera nun fenómeno editorial que vendeu 100.000 exemplares no orixinal catalán e se traduciu a máis de vinte e cinco idiomas. A novelista, de 33 anos, explora as formas en que se constrúe a memoria a través, precisamente, desa figura do fantasma. "Si, a novela xira arredor do que lembramos e o que esquecemos, tanto a nivel individual como colectivo, de forma voluntaria ou inconsciente. Contar unha lembranza, escoller unhas palabras determinadas para relatala, implica darlle unha interpretación concreta, significa utilizar a memoria nun sentido ou outro. Quen conta un recordo sempre carga o seu relato coas súas opinións, coa súa ideoloxía e a súa forma de ver o mundo, e iso vai transformando a memoria. Interesábame moito reflexionar sobre isto", explica mentres bebe auga con gas. Esa memoria representa o mecanismo da Historia, e non é casual que a autora escolla un universo feminino para analizalo. "A novela faise moitas preguntas sobre a perspectiva e a voz desde as que se contan as cousas, sobre quen puido contar a súa historia e quen non. E por iso esta novela dá voz a aquelas que non foron protagonistas das grandes xestas históricas e nin sequera das pequenas historias cotiás, das historias minúsculas. As personaxes do meu libro non son só mulleres, ademais son vellas, mulleres fóra do canon e mesmo abxectas. Pero cada unha mantén unha individualidade que fai que se relacione de maneira diferente co amor, coa sexualidade, coa maternidade, coa familia... Está, por exemplo, Margarita, que quere erixirse en cronista da familia. Todas contan a historia dunha maneira distinta, mais ela pretende eliminar as outras versións, lexitimar a súa como a única verdadeira. Pero o certo é que todos vivimos o mundo desde a nosa mirada e a min interesábame indagar na forma en que se constrúen os relatos". Comeza un sorprendente outono literario Corpo e memoria Deiche os ollos e miraches as tebras desenvólvese nunha especie de xineceo, un deses lugares onde as mulleres deben encerrarse mais que, ao mesmo tempo, lles ofrece un espazo de liberdade. "A novela estabelece todo un xogo de dualidades e contrastes no que nunca sabes o que é unha sorte e o que é unha desgraza. Desenvólvese nun só día e nun só espazo no que as personaxes deciden non saír dese sitio que tradicionalmente se lles asigna. Os homes son os que saen e levan a cabo as xestas, os que elixen e os que poden marchar para ser soldados, bandoleiros, mariñeiros... Pero elas elixen quedar na casa mesmo despois de morrer, co cal acaban sendo as donas e señoras dese espazo, e as que poden contar a súa historia". Na súa abranguente mirada, Solá inclúe tamén aquilo que non é humano: a presenza da natureza eríxese en protagonista, mais fuxindo da idealización. As forzas naturais dialogan co ser humano en igualdade de condicións, sen esquecer a memoria histórica que atravesa esas paraxes e que se manifesta aquí na presenza da guerra, do exilio e da resistencia dos maquis, na lembranza dos campos de concentración. "Si, incluso diría que o propio termo natureza resúltame difícil de manexar. Hai pouco estiven en México e unha escritora do pobo mixe dicíame que na súa lingua non existía unha palabra para a natureza. Existe unha que describe 'todo o que hai', sen pór á parte o ser humano. Esa idea atráeme moito, a de incluír perspectivas non humanas como parte da historia. Por outra parte, sempre digo que a historia podería desenvolverse noutro lugar diferente, en Londres ou en Compostela. Trátase tan só dun marco espacial pero, ao mesmo tempo, unha vez escollido, creo que debo ser respectuosa con ese espazo, intentar entendelo intimamente, non bucolizándoo, senón reflectindo o que é en toda a súa materialidade". Unha materialidade presente en todo o libro, tamén no que ten que ver cos corpos que apodrecen, supuran, descompóñense. "É curioso", apunta Solá, "porque volvendo ao tema dos fantasmas, eles son os que non teñen corpo, os que non se poden tocar e, porén, eu sabía que esta novela tiña que ser absolutamente carnal e física, e que debía reflexionar desde esta carnalidade, desde un corpo entendido de forma moi ampla: o corpo das mulleres, o da casa, o da paisaxe. Fala dos praceres do corpo, de receitas que transforman o cadáver dun animal nun prato delicioso, de partos, pero tamén de violencia e de tortura, de malos cheiros e de texturas desagradábeis". Como o propio título sinala, trátase das tebras. "As tebras non teñen por que ser malas. Son un espazo de liberdade, de xogo, de maxia e de pracer. Tiven que mirar as tebras para escribir este libro e concluín que non teñen por que ser consideradas algo negativo ou medoñento". María Alonso Seisdedos: "A situación mellorou moito no panorama da tradución e temos excelentes profesionais" Desde as Belas Artes á literatura Solá estudou Belas Artes e, como di ela, cada unha das súas novelas é preparada como se fose un proxecto artístico. Igual que nos procesos artísticos, o libro comezou a escribirse en Londres, mais pasou por distintas residencias creativas en Nova York, Virginia, a Toscana, Olot ou Palamós. "Cando empezo un proxecto non me importa tanto que clase de libro vou escribir como a que quero dedicar os seguintes meses ou anos da miña vida, que preguntas quero responder, que quero aprender. E así comezo un proceso de investigación que inclúe moitas cousas: consultar libros e arquivos, falar con expertos ou con xente que sabe cousas que eu non sei, moitas cousas de vídeo, estudar os territorios... E a medida que vou avanzando nesa investigación vou entendendo que novela quero escribir, levando todas esas reflexiones ao campo do creativo". Ese "campo do creativo" inclúe o afondamento no folclore, na literatura popular na que trasnos, demos, pactos co diaño e lobos seguen sendo protagonistas. "Interésame moito, para empezar porque son a materialización do goce de contar e escoitar historias. Mais tamén porque no folclore reside o ADN de quen somos, de como entendemos o mundo e como o contamos. É algo que persiste e que se vai transformando, pero que permanece aí para entender como vemos a vida e como nos ensinaron a vela". O estilo explosivo da súa literatura procede desa investigación levada a cabo como o xogo xogado en serio da infancia, que indaga en todo aquilo que atrae a súa curiosidade. Para que serven as axudas á tradución?