Internarse no espírito do "Confín dos verdes castros"

O panceltismo romántico e a interpretación “céltica” da cultura castrexa Cronistas do cambio de era abondan en noticias sobre estes confíns. Xa Heródoto no século V a. C ou Hecateo de Mileto din que estes confíns están habitados polos “Keltoi”, en relación con “kel”, “gal”, galos, galatas... Kallaecia (poida que pola cor branca ou coa pedra) como no 35 a. C. reafirma Diodoro de Sicilia e Plinio, que sitúan aquí as illas “Kassiterides”. Pomponio Mela (s. I d. C.) concreta sobre os “celtas” das beiras do Miño, Limia, Tamaris... Velaí, do s. I a estela de Crecente (Museo Provincial de Lugo) dedicada “a Apana, filla de Ambolo, do castro de Miobri e do pobo céltico dos Tamaricos, morta aos 25 anos”. Terras do máis alá das Columnas de Hércules ou de Briareo, as do mítico Xardín das Hespérides, emporio do ouro. Demostradas están as relacións co Mediterráneo oriental, coa beiramar africana, coa Campania, a través dos tartésicos, especialmente en tradicións que se perden no Oriente. Saberes avivados no devalar do tempo por milites romanos procedentes do Mediterráneo oriental, os que intercambiaron costumes cos galaicos. Pescudas nas que son referente as escavacións propiciadas por Martins Sarmento nos seus predios do castro de Briteiros, en Guimarães, os saberes do arqueólogo luso Leite de Vasconcelos, os que aguilloarán aos galegos Vicetto, Murguía... e que no Modernismo estimularon e contaxiaron a Vicente Risco dun panceltismo abandeirado en Nós. Todo baixo un horizonte europeo animado polo “Manuel de D'archéologie Préhistorique Celtique et Gallo-Romanine” de J. Déchelette e as pescudas de D'Arbois, Jubanville, Obermaier... Galiza mírase entón no espello irlandés, en propostas tinxidas dun “celtismo” en irmandade. Florentino López Cuevillas, en 1953, non dubida en dedicarlle o seu libro La civilización céltica en Galicia a Martins Sarmento. Estudo baseado nas relacións, en pescudas cun obxectivo etnocultural, identitario, de base indoeuropea, aria (moi diferente ás desbaratadas teorías do “xermanismo” abandeirado pola Ehnenerbe, aínda que tamén de base aria). Contrariamente á teoría dos “bos e xenerosos”, a que radicaba no humanismo panceltista. O labirinto da cultura castrexa: orixes e orixinalidade Chamamos castro aos poboados coutados por valados, cinguidos á topografía dun outeiro de media altura. Cando non todos son poboados, nin do mesmo tempo nin sometidos ás mesmas circunstancias, podendo responder tamén a santuarios, refuxio ou ter outras funcións. A orixe dos máis antigos pérdese nos principios da metalurxia, en relación cos hillforts británicos e europeos da Idade dos Metais, asociados cos celtas e que se integran e prolongan máis alá da romanización. Castro é nome latino, empregado en Grecia como crasto en relación ao monte castrado. Os romanos usaban a palabra castro, castra, castela para denominar o forte no que acampaba o Exército romano, aos que a arqueoloxía prefire dar o de “campamento”. Tamén en relación coa raíz prelatina, briga, a que pode estar ligada a un antropónimo de casta. A situación xeoestratéxica dos castros é fundamental: dominando veigas, vías e ríos por canto estes significan non só para vida, senón para artellar o territorio. Abondan tamén os asentamentos de beiramar, aproveitando penínsulas (A Lanzada, Baroña, Fazouro, Atalaia de Cervo, Espasante de Ortigueira, Lobadiz, Ons, Cíes...) Ou simplemente recintos murados e con foxo en zonas planas, de paso, como o Castro das Barreiras en Vimianzo, ou pola contra en esporón como varios do Courel. O lento proceso de constitución da Gallaecia dentro do imperio romano A evolución da minaría e da metalurxia supuxo nos castros mudas nas relacións, na navegación, no comercio, na cultura. Fronte á produción local e polos troques aparecen mercancías de importación: alfaias, fíbulas e sobre todo a cerámica, as ánforas, mesmo da Magna Grecia, norafricanas, ibéricas e coa romanización a cerámica sigillata, indicando talleres, expansión e imitacións. A Gallaecia era ademais base para nutrir a milicia imperial de guerreiros. Conquistas que avanzan despois de traizoar ao “celtibérico” e antirromano Viriato, o que se trama polo 139 a. C. Facilitáronse entón as primeiras incursións romanas, atrevéndose Decimo Xunio Bruto a desafiar o mito de vadear o Leteo, o río do esquecemento, fendendo así cunha lenda que freaba as incursións ao que pasaría a ser o país dos kallaicos, nome de grupo que se fixo xenérico. Bruto foi entón homenaxeado en Roma e recordado nas crónicas. As campañas romanas proseguen polo ano 60 a. C., agora da man dun Xulio César, que axudado da plutocracia gaditana lánzase a unha nova aventura, pasando por Brigantia cara a Britania. Segue a expedición de Publio Carisio, delegado dun César Augusto que coordina en persoa un plan combinado por terra e mar, co desprazamento de lexións e dar o Bellum Cantabricum, guerras (entre 26 e 22 a. C.). Empeño que remata cun episodio marcado no mito romántico, a do asedio do Monte Medulio, ribeiras do Miño “[...] raza de homes duros que non son capaces de resistir nin de dar batalla lánzanse entón á morte voluntaria por medo á escravitude, o que fan en festa, co lume, a espada e o veleno con raiceiras de teixo.” (Dión Casio s. III d. C. / Paulo Orosio no V d. C.). Finalizada a guerra acúñase moeda conmemorativa que no reverso representará a caetra, o escudo dos galaicos. Desde entón faranse pactos, nomearanse delegados, fiscais, procurator metalorum, exactores... en ocasións leais escravos que se farán libertos. Confín que se estrutura e denomina como Gallaecia, repartida en tres conventos xurídicos: Asturicense, Bracarense e Lucense. Momentos no que moitas civitas acadarán a categoría xurídico-administrativa de municipios, preparándose a acometer grandes obras. Cabe pensar na presenza de arquitectos e enxeñeiros de elite. A fins do século III, xa dentro da Pax Romana, con Diocleciano, a Gallaecia conta cunha importante rede viaria e portuaria, pasando a ser provincia Romana, integrada na Hispania Tarraconense. “Gens”, tribus, clans, populis... Organización que dá paso ás parroquias Castros que conforman clans e tribos de unidade étnica, familiar (gens), as que, á súa vez, constitúen populis, algúns documentados por Plinio (23-79 d. C.) ou por Ptolomeo, mentados tamén nas columnas da Ponte de Aquaeflavia (Chaves): como Gigurros, Zoelas, Lemavos, Albións, Cibarcos, Namarinos, Arrotebras, Supertamaricos, Bibalos, Coelernos, Callaicos, Equaesos, Limicos Querquernos... O mundo castrexo comeza a ser o resultado dunha asimilación mental, reinterpretando os hábitos romanos. Algúns castros amplíanse, acometeranse obras que someten a topografía a unha planimetría hipodámica; reformúlanse os sistemas defensivos, converténdose en oppidums, civitas, seguras, quizais asociadas a un principado centralizado, co seu foro e feira. No ano 430 o bispo dos límicos, Hidacio, refírese a que os suevos saquearon unha Gallaecia “organizada en castros”. Organización social que se reafirma cos suevos, a través da creación das parroquias e dos xulgados, logo base dun reino cristián. A cultura castrexa: singular reinterpretación do 'modus vivendi' romano Singularizan a cultura castrexa na Galiza a abundancia de castros. Sumando a particularidade de achados, tamén en gran número, desas insignias que definen a casta “celta”, como son os torques e as arracadas, entre outros amuletos en relación con ritos mistéricos de carácter oriental. Así como as cerámicas e labras cordadas e esas esculturas insistentes nos temas cosmogónicos. Castros que nas partes máis débiles se podían complementar con antecastros ou socastros. Recintos circundados por foxos e muros de pedra, asentada de diferentes modos, ás veces co característico espicatum. Complementados con cercas de estacas, con torres que vixían portas, dúas. Circuíto que no exterior contaba con foxos e quizais con pedras fincadas para impedir o paso. A Gallaecia era ademais base para nutrir a milicia imperial de guerreiros No seu interior érguense as características pallozas, de planta circular, de pequenos muros ou mesmo de madeira, canizo ou vimes trenzados. Casas cubertas con amplos conos de palla, atada á estrutura de madeira e que baixaría en faldrón até deixar un pequeno oco de acceso, quizais previamente cun vestíbulo. Úsase tamén o recebo de barro. Habitáculos que poden ser individuais ou agrupados en núcleos familiares, independizando muros, dispostos á beira de canellas estruturando o poboado. Fórmulas construtivas que foron mudando polos sistemas romanos, por plantas rectangulares, cubertas de tella de barro, seguindo principios vitrubanos, organizando os cubicula en arruamentos, até mesmo con reducidas domus. Non faltaban templos, pendellos para o artesanado, cortellos para o gando... Poboados que contaban “con minas” de auga abertas e de acceso achanzado. Extramuros, próxima á entrada, cunha sauna ou baños, tanto para a hixiene, como cun carácter ritual. Estruturas conformadas por grandes laxas, repartidas en catro espazos cubertos. Saunas reconvertidas en balnearios no decorrer romano. Son representativas as dos castros de Briteiros, Sanfins, Tongóbriga, Armeá en Augas Santas de Allariz, Castro dos Prados en Ortigueira, Borneiro... Unha cuestión a resolver é a relativa ao cemiterio e aos ritos funerarios. Se ben os romanos puñan as súas necrópoles á beira dos camiños. Convivindo daquela os ritos de incineración coas novas fórmulas de inhumación xa impostas polo cristianismo. Ao respecto hai teorías que relacionan os ritos fúnebres castrexos coa incineración, incluíndo o soterramento das cinzas nas mesmas casas. Velaí a abundancia de estelas circulares. Os modos de vida no castro: o panteismo Estrabón (64 a. C.-19 d. C.) refírese a estes confíns como terra dos Oestrinnios, os que di ser célticos, que fronte aos Artabros e ao promontorio Nerium están as illas Kassiterides, territorios incomunicados. No s. IV Rufo Festo Avieno, recollendo noticias moi antigas, conta que Oestrimnios foron negociantes cos Tartesos, pobo aquel invadido polos Sefes, o que deu lugar a interpretacións en relación coas invasións célticas. Terras ricas en ouro, o que di atopan peneirando as areas dos ríos. Insiste Estrabón en que boa parte dos lusitanos se chaman Kallaicos, montañeses que deron nome ao pobo. Fala da desembocadura do Miño, das cidades do Golfo Ártabro. Di que usan barcos de estrutura de vime, forrados de coiro, que se casan e fan sacrificios, ao xeito grego e que, como os exipcios, deixan os enfermos na beira dos camiños por se alguén coñece remedio. Conta que observan as entrañas, as veas dos prisioneiros e dos cabalos, que adiviñan e agoiran apalpando. Refírese a que as mulleres traballan o campo e ao parir déixanlle sitio na cama aos homes, en vez delas. Que mergullan os nacidos nas augas do río... costumes que di “célticas”. Que as mulleres visten saias con debuxos, que usan camisas de liño, os homes con guedellas, como as mulleres e que, no combate cínguenas con diademas. Que usan espadas curtas, puñais de antenas e un pequeno escudo... Relata que comen unha vez ao día carne de ovella, que practican a caza e a pesca, que cultivan cereais, leguminosas, que fan pan de landras, que beben zumes de froitas, que escasea o viño, que xantan sentados en bancos arredor das paredes da casa, pasándose un a outros os alimentos, comezando polos de maior idade e despois danzan en coro ao son do aulos (frauta de pan) e da trompeta, brincando e caendo de xeonllos... Engade que dormen no chan, toman baños de vapor... e conclúe en que estes costumes fan dos galaicos un pobo salvaxe, o que se debe a non ter relacións con outros pobos. Abondan ademais as referencias aos cabalos galaicos, ao liño, sobre as ostras e a categoría dos traballos dos ourives galaicos como o que di Marcial. Plinio ofrécenos detalles sobre a ruina montium practicada no Medulio para a explotación aurífera. Imaxinario arredor dos castros: mitos e lendas Lugares nos que non faltan referencias ás mouras e mouros e que inicialmente se entenderon como os islámicos anticristiáns, “vencidos polo Apóstolo”. Seres que como as compañas e señas... avisan, memoran e velaí a súa posíbel relación co verbo “moneo”, avisar, moureira como fito, referencia. País de ritos herdados, en relación coa iniciación, a pasaxe, cos ciclos agrarios, fondamente romanizados, logo priscilianistizados e cristianizados cun fondo sentimento panteísta. Temas nos que radica unha orixe oriental. Fonte de inspiración literaria, moi paralela á irlandesa, escocesa ou bretoa... onde latexan aedos, sagas, cantares de xesta que rememoran feitos, fundadores, heroes en ascese, vencendo a monstros. Orixe dun inicial realismo máxico. O rico patrimonio castrexo como achega e recurso cultural A silueta dos castros configura os horizontes da paisaxe galega, asociados a lendas, a “tesouros”. Arqueoloxía que suscitou o interese de ilustrados e románticos, avivado nos anos do Modernismo. Así é que na cultura castrexa se poñen as orixes e a orixinalidade da Galiza. Na Cultura Castrexa póñense as orixes e a orixinalidade da Galiza Novos estudos e revisións arqueolóxicas efectuadas non só nos grandes castros de San Cibrao das Las, no Trega, Viladonga, Elviña, como nos máis pequenos ou na área leonesa, como no Castro Ventosa en Cacabelos, os exemplares estudos e potenciación en Asturias, Cantabria, como no Monte Mozinho, en Tongóbriga, ribeiras portuguesas do Támega, entre outros, permiten novas conclusións. A cultura castrexa é o singular resultado dun longo proceso de interacción con pobos indeuropeos, como nas relacións comerciais co Mediterráneo, na expansión da metalurxia do bronce e do ferro, e sobre todo, coa aculturación romana. Os xacementos foron maltratados polo abandono, as forestacións, por reformulacións viarias e urbanísticas, pola falla de coordinación entre administracións, como pola falta dun estudo interdisciplinar entre toda a área castrexa, a que se constituíu como a “Gallaecia”, xermolo do Reino Suevo e dun reino cristián no medievo. Na actualidade continuamos como á espera, aínda, de mellores dotacións de espazos, sistemas e persoal especializado para os museos, que conservan, estudan e divulgan os espolios neles atopados. Namentres, maduran as novas tecnoloxías aplicadas á arqueoloxía de laboratorio, como as datacións, os arquivos informáticos, bases de datos (MDS) ou mapas perceptuais que permiten o entendemento destes asentamentos en varias dimensións. Tamén na Arqueoloxía de campo, coa aplicación do xeoradar, da teledetección, dos sistemas topográficos realizados por drons, satélites, planimetría Google Eart Engine (GEE) ou modelos dixitais do terreo (MDT). Todas elas técnicas que abren a revisións e novas catalogacións, planimetría, análise e evolución do contexto. Visitas imprescindíbeis para coñecer a cultura castrexa Castro e Museo de San Cibrao das Las (San Amaro-Punxín), co recinto sacro do San Trocado. Castro e Museo do Trega (A Guarda), vixiando o “Ostium Minium”. O Castro de Viladonga (Castro de Rei). Castro de Baroña (Porto do Son). Castro e Museo de Briteiros (Guimãraes). Tongóbriga nas terras portuguesas de Marco de Canaveses. Castro e Museo de Coaña, entre outros nas asturianas beiras do Navia. Castro Ventosa (Cacabelos-O Bierzo). Sección de Arqueoloxía dos Museos de Pontevedra, Coruña, Ourense, Lugo, o de Braga, de Astorga e León. Bibliografía introdutoria López Cuevillas, Florentino: A Civilización Céltica en Galicia. Edit. Porto y Cia. Santiago de Compostela, 1953 / La civilización céltica de Galicia. Edit. Ismo. Con presentación e anexos de J. M. Gómez- Tabanera (Madrid 1988). Coello Ferreira da Silva, Armando: A Cultura Castreja no Noroeste de Portugal. Museu Arqueolóxico da Citania de San Fins, Paços de Ferreira 1986 González Ruibal, Alfredo: Galaicos, poder y comunidad en el Noroeste de la Península Ibérica (2000 a.C.- 50 d.C.). Brigantium 18, 19. A Coruña 2007 Calo Lourido, Francisco: - A plástica da Cultura Castrexa Galego-Portuguesa (Tomos I-II) Fundación Pedro Barrié de la Maza. A Coruña 1994 - A cultura Catrexa. Edicións A Nosa Terra. Vigo 1993 Arias Vilas, Felipe: A romanización da Gallaecia. Edicións A Nosa Terra. Vigo 1992 Castro Pérez, Ladislao: Os torques prehistóricos. Universidade de Santiago 1991 Almagro-Gorbea, Martín: Los Celtas, imaginario, mito y literatura en España. Edit. Almuzara. Córdoba 2018 García Fernandez-Albalat, Blanca: Las rutas sagradas de Galicia: perduración de la religión celta de la Galicia Antigüa en el folklore actual. Deputación da Coruña 1999 Pereira González, Fernando: Nas orixes do celtismo galego. Os celtas na historiografía dos séculos XVII e XVIII. A Coruña 2017