'Follas Novas': Cume das nosas letras

Follas Novas publícase en 1880 na Habana grazas ao interese de Alejandro Chao, editor galego emigrado na capital cubana e amigo íntimo de Murguía e Rosalía. Hoxe sabemos que a maioría dos poemas que o compoñen levaban escritos case 10 anos e, de feito, está anunciado con este título xa en 1872. Estudosos como Francisco Rodríguez apuntan a que o momento político adverso (fracaso do Sexenio Revolucionario, Restauración monárquica, falta de concreción de medidas democráticas logo da 1ª República, centralismo españolizador…), xunto coa marcha irregular da (re)nacente literatura en galego, serían causas dabondo para explicar que un libro como Follas Novas tardase en ver a luz. Nesta altura, en Madrid estaba triunfando no teatro José Echegaray, quen sería o primeiro premio Nobel, hoxe esquecido, das letras españolas, comezaban as representacións por Europa da Casa de Bonecas de Ibsen e aparecía a derradeira obra de Dostoyevski, Os irmáns Karamazov. Como autoras daquela altura podemos falar de Cecilia Böhl de Faber (que escribiu co pseudónimo de Fernán Caballero e foi a dedicataria de Cantares Gallegos), Gertrudis Gómez de Avellaneda, a popular George Sand, todas elas falecidas uns anos antes da publicación de Follas Novas, e de Carolina Coronado. Rosalía de Castro supera calquera comparación. É, como veremos, un caso á parte. Comeza o libro que nos ocupa coa débeda de gratitude que a autora expresa ter coa Xunta directiva da Sociedade de Beneficencia dos naturais de Galicia na Habana. É por iso que lles dedica Follas Novas, que, segundo ela di, "trata das cousas da terra, e vai escrito na nosa léngua". E remata: "Recíbana, non polo que val, sinón polo que significa". Nunha breve frase aparecen condensados algúns dos eixos fundamentais desta obra: a reivindicación nacional, tanto a través dos temas reflectidos como, e sobre todo tendo en conta a novidade que isto supón naquela altura, pola lingua empregada, así como a conciencia da empresa na que a autora, propositadamente, se embarcaba, que é a da criación dunha literatura propiamente galega, o cal se xustifica, e volvemos ao comezo, precisamente polo emprego da lingua galega. A edición orixinal conta cun prólogo de Emilio Castelar, xornalista, novelista e político progresista que fora o 4º (e último) presidente da breve I República española. Unha sinatura, pois, de grande renome que foi solicitada por Murguía para que servise de barreira protectora ao libro de Rosalía. Presenta Castelar un "conjunto de tal suerte nuevo y original" que aínda que "la literatura gallega no tuviese ningún otro libro más que las Follas Novas de Rosalía Castro, bastábale para su lucimiento y su gloria". É de salientar tamén nas palabras deste autor que naturaliza o emprego da lingua galega para a expresión literaria e que cando fala eloxiosamente da escritora non a adxectiva en feminino senón en masculino, o cal neses momentos ten unha intención claramente prestixiadora. Antes de presentar a obra poética, compón Rosalía "Duas palabras d’a autora", que Pilar García Negro ten definido como un dos primeiros ensaios da nosa Literatura (xunto co prólogo de Cantares). Nel fai unha reivindicación da súa valía como escritora e explícanos que falará de temas que non só asume como propios senón dos que se converte en portavoz, como a denuncia dos males que acarretan "a emigrazón e o rei", ou como as penurias económicas derivadas do despoboamento forzado dunha Galiza, que, afirma, se aínda segue en pé é grazas ás mulleres que, esforzada, solidaria e solitariamente, traballan arreo para que así sexa. E todo isto faino en galego, consciente de que foi ela quen se atreveu a empregalo nun libro, Cantares, e agora noutro, Follas, coa indisimulada intención de (re)construír a nosa Literatura. Ratifícase en que ao ser ela quen enarborara esta bandeira non pode desertar dela. Estrutura Rosalía os poemas que compoñen esta obra en cinco libros. O primeiro, "Vaguedás", amosa a autora fronte á escrita que practica comezando cun poema definitorio: "Daquelas que cantan as pombas i as frores / todos din que teñen alma de muller. / Pois eu que n’as canto, Virxe da Paloma, / ¡Ai!, ¿de que a terei?". Posiciónase fronte á realidade, reflexionando sobre os seus propios sentimentos e pensamentos e imbricándose na terra caracteristicamente galega que a acompañará durante todo o volume sendo a súa interlocutora, confesora e compañeira. En "¡Do Íntimo!", o segundo libro, mergúllase na súa propia psique analizándoa non só desde un punto de vista estritamente persoal senón tamén na súa relación coa humanidade, a relixión e a xustiza. Nesta parte é onde aparece o famoso poema "Cando penso que te fuches". As interpretacións que se lle teñen dado son moi variadas, desde Carvalho Calero a Marina Mayoral pasando por Bouza Brei, só por mencionar unha mínima parte. Desde logo que se trata dunha expresión do seu ser máis íntimo, ben sexa da parte oculta que cadaquén posúe, ben da memoria do pasado. A súa popularidade medrou a partir da música que lle compuxo Xoán Montes en 1892 e que leva, popularizado como "Negra Sombra", coñecendo versións de todo tipo até hoxe mesmo: Os Tamara, Amancio Prada, Albano, Narf, Maria do Ceo, Pilocha, Luz Casal, Astarot, Andrés Suárez, Uxía... Con orquestra sinfónica, ao piano, clarinete, saxofón, theremin (!)... O libro III, "Varia", é tanto o elo entre os temas do anterior e do posterior, como un libro en si mesmo dada a variedade e, sobre todo, a rechamante novidade, de temas que acolle: o amor pasional, as prácticas relixiosas hipócritas, a morte igualadora, o fatum... En "Da terra" en só 9 poemas fai Rosalía un percurso polo noso ser característico coa intención de reafirmar o valor e o futuro da patria galega. Finalmente, o libro V, "As viudas dos vivos e as viudas dos mortos", condensa o tema da emigración, que é identificada descarnadamente como a morte, tanto a física dos que a padecen, como a social, a do país que a soporta. Faino sempre, ademais, desde unha óptica inconfundibelmente feminina e feminista. E todo o anterior sen perdermos de vista que Rosalía emprega cunha admirábel soltura as máis variadas estrofas e metros, chegando mesmo a crear combinacións inéditas na altura. Se ben ficou lonxe do entusiasmo que concitara con Cantares Gallegos, no seu momento foi acollida esta obra de Rosalía con admiración pola minoría que compartía o seu ideario de reivindicación patriótica e foi maiormente ignorada pola crítica española. Andando o tempo, e unha vez superada a interpretación que a terxiversou á mantenta como un intento de subverter a súa poderosa mensaxe, foi obxecto de estudo desde fóra das nosas fronteiras (Claude-Henri Poullain, Machado da Rosa, Kathleen March, Catherine Davies...) e foi analizada pola crítica galega salientando os nomes de Francisco Rodríguez e de Pilar García Negro. Son variadas, tamén, as traducións que se teñen feito deste volume (ao búlgaro, catalán, francés, inglés, xaponés...). Follas Novas, por tanto, é un libro e son cinco. Cinco libros con temas variados que funcionan como un só e que teñen, na nosa opinión, dúas bases principais. En primeiro lugar, a da reivindicación de Galiza como pobo, feita, por un lado, a través da crónica do seu tempo sinalando á emigración como causa (e consecuencia) da pobreza á que se ve sometido, e, en segundo lugar, a través da práctica dun feminismo consciente e vertebrador da conciencia de nación. Como chan no que se asentan as anteriores bases teriamos a revelación do ser máis íntimo da autora; descárnase Rosalía nestas composicións confesando, compartindo, os seus máis profundos temores e padecementos, amosando a súa dor persoal para conformar, como indicou Francisco Rodríguez, un proceso ascendente do eu individual ao colectivo. E todo isto ao servizo consciente da construción dunha literatura nacional empregando o seu elemento máis caracterizador neste sentido (e case inédito na altura), a lingua (galega). Por primeira vez, un autor, unha autora (¡!), atrévese a tratar calquera tema propiamente noso que é á vez humano e universal. Lembrándomos palabras de Otero Pedrayo (1971), o xenio poético de Rosalía descobre un universo novo que até ela non tivera na arte completa realización. Follas Novas é, en suma, en si mesmo, unha literatura: a Literatura Galega. Escolma de textos Libro I, ‘Vaguedás’ ¡SILENCIO! A man nerviosa e palpitante o seo, as niebras nos meus ollos condensadas, con un mundo de dudas nos sentidos i un mundo de tormentos nas entrañas, sentindo como loitan en sin igual batalla inmortales deseios que atormentan e rencores que matan, mollo na propia sangre a dura pruma rompendo a vena hinchada, i escribo…, escribo…, ¿para que? ¡Volvede ô máis fondo da ialma, tempestosas imaxes! ¡Ide a morar cas mortas relembranzas! ¡Que a man tembrosa no papel só escriba palabras, e palabras, e palabras! Da idea a forma inmaculada e pura ¿donde quedou velada? Libro II, ‘D’o íntimo’ 1º Cando penso que te fuches, negra sombra que me asombras ó pé dos meus cabezales tornas facéndome mofa. Cando maxino que es ida no mesmo sol te me amostras, i eres a estrela que brila i eres o vento que zoa. Si cantas, es ti que cantas; si choran, es ti que choras, i es o marmurio do río i es a noite i es a aurora. En todo estás e ti es todo, pra min i en min mesma moras, nin me abandonarás nunca, sombra que sempre me asombras. 2º A XUSTICIA POLA MAN Aqués que ten fama de honrados na vila, roubáronme tanta brancura que eu tiña; botáronme estrume nas galas dun día, a roupa decote puñéronma en tiras. Nin pedra deixaron en donde eu vivira; sin lar, sin abrigo, morei nas curtiñas; ô raso cas lebres dormín nas campías; meus fillos…, ¡meus anxos…!, que tanto eu quería, ¡morreron, morreron ca fame que tiñan! Quedei deshonrada, mucháronme a vida, fixéronme un leito de toxos e silvas; i en tanto, os raposos de sangre maldita, tranquilos nun leito de rosas dormían. -¡Salvádeme, ouh, xueces!- berrei… ¡Tolería! De min se mofaron, vendeume a xusticia. -Bon Dios, axudaime- berrei, berrei inda… Tan alto que estaba, bon Dios non me oíra. Estonces, cal loba doente ou ferida, dun salto con rabia pillei a fouciña, rondei paseniño… ¡Ne as herbas sentían! I a lúa escondíase, i a fera dormía cos seus compañeiros en cama mullida. Mireinos con calma, i as mans estendidas, dun golpe, ¡dun soio!, deixeinos sin vida. I o lado, contenta, senteime das vítimas, tranquila, esperando pola alba do día. I estonces…, estonces cumpreuse a xusticia: eu, neles; i as leises, na man que os ferira. Libro III, ‘Varia’ Para uns, negro, pra outros, branco; E para todos, traspoleirando. I - Se astuto se é que sabes; Víngate das ofensas se é que podes; ó que che sirva, págalle; mais a quen non che de, nunca lle dones; Porque a moral dos santos non reza sempre ca moral dos homes. Esto un gallego montañés e rudo, farto de humillaciós e de rencores, ó agonizar lle aconsellaba a un fillo, herdeiro dos seus mals e de seu nome. II -Sé inxenuo e leal sempre, perdoa a quen te ofenda fai ben decote a amigos i enemigos i á porta franca, sin temor, espera: n’hai máis que un Dios i unha moral que salve ós tristes fillos de Eva. Esto a probe viuda do montañés, morrendo antre a miseria, resinada ó seu fillo lle dicía… I a Dios o esprito lle entregou serena III E fíxolle el as honras, mais tan só con xemidos e con bágoas; crego non houbo ó rededor que á probe o enterro da limosna lle cantara. Nun corruncho do adro e onde as ortigas ásperas medraban, sin cruz, señal, nin lousa. Alí quedou perdida e sepultada; e triste o fillo e soio tornou sañudo a solitaria casa. ‘Meu pai doume un consello -iña pensando- miña nai doume outro; e se ela tiña santidá e conciencia, esprencia el tiña e sabidá dabondo. Son fillo del e dela… Partirei, pois, a hirencia de dous modos. Ña nai, fareille ben a quen cho fixo. Meu pai, vinganza piden os teus ósos. Libro IV, ‘D’a terra’ ¡CALADE! Hai nas ribeiras verdes, hai nas risoñas praias e nos penedos ásperos do noso inmenso mar, fadas de estraño nome, de encantos non sabidos, que só con nós comparten o seu prácido folgar. Hai antre a sombra amante das nosas carballeiras, e das curtiñas frescas no vívido esprendor, e no romor das fontes, espritos cariñosos que só ôs que aquí naceron lles dan falas de amor. I hai nas montañas nosas e nestes nosos ceos, en canto aquí ten vida, en canto aquí ten ser, cores de brilo soave, de trasparencia húmida, de vaguedade incerta, que a nós só dá pracer. Vós, pois, os que naceches na orela doutros mares, que vos quentás á llama de vivos lumiares, e só vivir vos cómpre baixo un ardente sol, calá, se n´entendedes encantos destos lares, cal, n’entendendo os vosos, tamén calamos nós. Libro V, ‘As viudas d’os vivos e as viudas d’os mortos’ Tecín soia a miña tea, sembrei soia o meu nabal, soia vou por leña ô monte, soia a vexo arder no lar. Nin na fonte nin no prado, así morra coa carrax, el non ha de virme a erguer, el xa non me pousará. ¡Que tristeza! O vento soa, canta o grilo ô seu compás…; ferve o pote…, mais, meu caldo, soíña te he de cear. cala, rula; os teus arrulos ganas de morrer me dan; cala, grilo, que si cantas, sinto negras soidás. O meu homiño perdeuse, ninguén sabe en onde vai… Anduriña que pasache con el as ondas do mar; anduriña, voa, voa, ven e dime en onde está.