Cunqueiro, de Bos Aires á Salgueira

Hoxe falarei dunha estoria de ida e volta, dun exemplo de como os nosos emigrantes souberon gardar e conservar aspectos da nosa cultura e da nosa identidade que aquí o franquismo fixo esmorecer ou desaparecer, de como a nosa emigración nos segue a doar aínda moita galeguidade e por iso a débeda que temos coa nosa diáspora é inmensa. Por exemplo, conta o amigo Anxo Angueira que durante a longa noite do franquismo o xogo tradicional dos birlos esmoreceu e desapareceu no seu Manselle nativo, pero foi recuperado grazas aos emigrantes manselleiros en Bos Aires que o conservaron e o reintroduciron hai poucos anos cando volveron á Terra. O amor á cultura orixinaria enchoupou moitas das actividades dos centros galegos espallados polo mundo adiante, e se cadra será por iso que hoxe as segundas e terceiras xeracións da nosa emigración teñen unha imaxe da Terra un chisco idealizada. O amor á cultura orixinaria enchoupou moitas das actividades dos centros galegos espallados polo mundo En 1933 Cunqueiro publicou dous poemarios, Poemas do si e do non e Cantiga nova que se chama riveira onde seguía o ronsel vangardista e nacionalista de Manuel Antonio. Pero chegou o franquismo e aquel rapaz mindoniense soñador, vangardista, monolingüe e arredista, entrou en pánico e fixo o imposible por conservar a vida. Andados os anos, o músico Faustino Rei Ramos, frautista da Banda Municipal de Pontevedra e da Orquestra Nacional, escolleu dous daqueles poemas vangardistas, os titulados “Tiña sono de cristaes” e “And’a noivar” (poemas 7 e 13 de Cantiga nova que se chama riveira) e musicounos para voz e piano, daquela un xeito moi recorrido para a música culta galega. As partituras publicoullas a editora valenciana Jaime Piles dentro da colección “Cántigas gallegas”, pero nunca se chegaron a estrear. Na década de 1980, Carlos Vilo, director do coro “Rías Baixas” do Centro Noia-Rianxo de Bos Aires (curiosamente un centro fundado en 1911, cando naceu Cunqueiro), encargoulle levar a Arxentina algunhas partituras de música coral en galego a unha directiva da asociación que ía viaxar a Galicia. Aquela persoa volveu a Bos Aires cunha manchea de partituras para o coro “Rías Baixas” e mesmo con pezas para voz e piano nada axeitadas para a formación coral. Quixo a fortuna que aparecese polo local da asociación, na rúa Urzquiza esquina Umberto I, a compositora siberiana Angelina Basílieva, quen se ofreceu a arranxar aquelas dúas partituras para coro a tres e catro voces. Deste xeito, os poemas “Tiña sono de cristaes” e “And’a noivar” nacidos en Galicia, foron estreados por primeira vez na historia nun acto na Facultade de Veterinaria da Universidade de Bos Aires polo coro “Rías Baixas”. Os arranxos de Angelina Basílieva e a interpretación do coro dirixido por Carlos Vilo deberon gustar porque a nova partitura foi axiña publicada polo selo pratense Ediciones Daniel’s. Anos máis tarde, Vilo abandonou o coro e nada se volveu saber destas composicións, ata que o colega Francisco Ledo Lemos, profesor de Filoloxía Latina da Universidade de Vigo, mercou as partituras de Rei Ramos nun alfarrabista de Vigo e deu en pescudar sobre a sorte daquelas cántigas cunqueirianas. Ledo localizou Carlos Vilo e este envioulle as partituras arranxadas por Basílieva, as cancións que nunca se oíran en Galicia, nin para voz e piano, nin para coro a tres ou catro voces. A estrea en Galicia produciuse en nadal de 2021 no auditorio de Nigrán, nun concerto do coro xuvenil I Bimbi Appassionati. Foi ben emotivo estar alí, cando aquelas voces apaixonadas entoaron as melodías que viaxaran a América e que volveran desde alí arranxadas para música coral. Mentres soaban as pezas era doado imaxinar un Cunqueiro vintelo a compoñer, Faustino Rey a musicar, Angelina Basílieva a arranxar, Carlos Vilo a dirixir e o coro da Casa de Noia-Rianxo a cantar en Bos Aires aquelas pezas. A nosa emigración recuperara e salvara unha parte pequena pero moi simbólica da nosa cultura musical. Meses máis tarde desta estrea recibín unha mensaxe dunha amiga que me dicía: “os poemas musicados de Cunqueiro xa están a rolar entre as corais de Vigo. Mira isto:”. E acompañaba a mensaxe de whatsapp cun vídeo da humilde coral da Asociación de Veciños “Rosalía de Castro” do barrio vigués da Salgueira a cantar “Tiña sono de cristaes” e “And’a noivar” na versión a tres voces que arranxara Angelina Basilieva sobre a partitura de Francisco Rei Ramos e os poemas de Álvaro Cunqueiro. Xa estaban de volta na casa, xa volvían ser nosas.