Censuras na literatura para nenas e nenos

A historia, seica, é real. Rob Gramzay, un gardián do zoolóxico de Central Park de Nova York, observou como unha parella formada por dous pingüíns do mesmo sexo trataba de incubar unha pedra. Conmovido polo que vira, depositou un ovo no niño, dándolles a oportunidade de ter unha cría. Tango, o pequeno pingüín, foi o primeiro da súa especie en ter dous pais. El é o protagonista de Con Tango son tres, editado por Kalandraka, que suma este 2 de abril, Día da Literatura Infantil e Xuvenil, os seus 25 anos de vida. Trátase do primeiro libro infantil de Justin Richardson e Peter Parnell, un éxito de vendas que recibiu numerosos premios, pero que tamén foi obxecto da ira de centos de estadounidenses que rexeitaron o libro por retratar unha familia non tradicional, e exixiron que fose retirado dos centros de ensino e, incluso, das librarías. Non é un caso illado: o escrutinio de libros que poidan resultar ofensivos polas máis diversas razóns, e a consecuente censura que se exerce ou se trata de exercer contra eles, é xa un exercicio tan común que a Feira do Libro Infantil de Boloña dedicou algunhas charlas para debater e reflexionar sobre un fenómeno que se estende por todo o planeta. "En realidade, este é un tema moi antigo", afirma Xosé Ballesteros, director de Kalandraka. "O que sucede é que aumentou o interese pola literatura infantil e xuvenil (LIX) e por iso agora este tipo de debates teñen máis repercusión na sociedade. Para empezar, temos que pensar que, tradicionalmente, as lecturas infantís sempre estiveron en mans de editoras que pertencían a ordes relixiosas. Desde o principio, o asunto de que se lle dá a ler á cativada é un tema de ideoloxías, de visións do mundo. Logo, sucede que hai épocas que poderiamos chamar revisionistas nas que se reformulan as ideas sobre a idoneidade das lecturas infantís, que é o que sucede agora, cando se fala de corrección política. Volve ser, unha vez máis, unha discusión sobre o que é apropiado para a infancia e o que non". Ledicia Costas: "Parece que as autoras de literatura infantil e xuvenil temos que pedir perdón por vender libros" Conservadores e progresistas Efectivamente, cando se fala de censuras e cancelacións, cómpre distinguir dúas tendencias principais: por unha parte está a censura procedente de sectores conservadores que se opoñen a que os libros infantís reflictan a diversidade da sociedade actual -como no caso de Con Tango son tres- e que dirixen os seus dardos aos libros que se centran en cuestións raciais, de xénero ou de orientación sexual. Por outra parte están os debates sobre a protección de colectivos vulnerábeis, que procura o emprego dunha linguaxe que non sexa ofensiva e no que se centran polémicas recentes como a dos controvertidos cambios de palabras e frases que a editorial Puffin Books, de acordo coa empresa que xestiona o legado de Roald Dahl, realizou na última edición de polo menos dez novelas do célebre escritor, coa idea de facelos máis respectuosos con todas as sensibilidades. Henrique Alvarellos, presidente da Asociación Galega de Editoras, explica que "non existe un consenso entre os editores, non nos sentamos nunca a debater este asunto, mais persoalmente creo que a cuestión debería pasar por diferenciar o que sucede nas edicións para adultos e nas que son para a rapazada. No primeiro caso, a editora debería ter a obriga de explicar as súas escollas: se cambia un termo porque resulta ferinte para un colectivo vulnerábel, por exemplo, debería explicalo a pé de paxina. Pero nos libros infantís iso é máis complicado: precísase dun mediador -nai, pai, mestra...- ao que habería que apelar para que contextualizase os textos ". Alvarellos cre que é necesario chegar a consensos que protexan eses colectivos vulnerábeis."Non se pode recorrer ao purismo cando nun contexto determinado unha persoa pode sentirse ferida. Se un neno ou unha nena que padece sobrepeso percibe que ser gorda é motivo de escarnio, estamos perpetuando unha dor que non debería ter existido nunca. Cando falamos da infancia, si creo que son precisas algunhas medidas que protexan de agresións coas que noutros tempos transixiamos pero que agora resultan inaceptábeis". Ledicia Costas, unha das escritoras de LIX máis recoñecidas do país, concorda en que é necesario contextualizar, aínda que é máis radical na defensa da integridade das obras. "Existen as edicións comentadas, as notas a pé de páxina... hai moitas maneiras de explicar un texto e o contexto en que se escribiu. No caso dos máis pequenos, creo que a mediación é a resposta: creo moito nas lecturas compartidas, coa familia, na escola... nas que se expliquen os detalles que poidan resultar máis disonantes. Pero creo que de ningunha maneira é lícito intervir nunha obra literaria, considéroo unha falta de respecto". A propia Costas tamén foi vítima desoutras cancelacións procedentes do conservadurismo. "Cando recibín o Premio Nacional por Escarlatina, a cociñeira defunta, invitáronme a dar unha charla a Nova York para dar a coñecer a obra. A novela contiña a palabra cu, e alguén escribiu que 'era unha pena que a autora botase a perder a obra empregando a palabra impronunciábel'. Nun país onde os nenos morren nas escolas por unha proliferación de armas ante a que se garda silencio, paréceme unha mostra de hipocrisía case indecente". Celébrase o Día do Libro Infantil e Xuvenil, unha das fortalezas da industria editorial galega Prioridades da LIX En todo caso, Costas considera que a Galiza é un espazo amábel para autoras e editoriais. "Creo que temos un sector editorial moi arriscado, no bo sentido da palabra. Aquí nunca tiven problemas que si se dan noutras partes do Estado. Mesmo creo que somos pioneiros en tendencias que logo se adoptan noutras partes". A escritora Paula Carballeira, que ten unha ampla experiencia na LIX e, sobre todo, no teatro para crianzas, puntualiza que "os que nos dedicamos á LIX na Galiza estamos moi vinculados á defensa dunha lingua que corre un perigo real de esmorecer. Entón, existe pouco espazo para outras polémicas: digamos que a prioridade é que os nenos e as nenas vexan o seu mundo reflectido en obras escritas en galego". Carballeira, porén, apunta a outros temas "que non acaban de estar normalizados na literatura infantil: a guerra ou a morte seguen constituíndo un tabú", opina. "As miñas obras teñen unha compoñente feminista que trata de visibilizar o papel das mulleres, das nenas, e o certo é que por aí nunca tiven problemas, ao contrario, creo que mesmo é un elemento que remou a favor. Se cadra hai outros compoñentes que condicionan máis a recepción. Por exemplo, o auxe do audiovisual si que obriga a adoptar un certo tipo de escrita: empregar unha linguaxe sinxela, facer capítulos curtos... Pero iso non é motivo de censura, trátase máis ben dunha cuestión de mercado". Propoñen Fina Casalderrey ao Premio Hans Christian Andersen, o Nobel da literatura infantoxuvenil Literatura infantil, mercado e política "A transgresión é o corazón da literatura infantil. Se non existe transgresión, convértese en didáctica, e iso xa non é literatura, afirma Ledicia Costas. Ese tema da artisticidade da LIX é destacado por todas as persoas consultadas: a literatura para a infancia e a mocidade debe ser, ante todo, literatura. "Os labor dos editores debe ser publicar con toda a liberdade que poidamos", afirma Xosé Ballesteros, "mais sempre facendo literatura. As cuestións morais deben negocialas outras instancias. O noso traballo ten que ser dignificar esa literatura, mesmo sendo conscientes de en que etapas de aprendizaxe están os nenos e nenas ás que nos diriximos. O saber popular, que case nunca falla, ditamina que hai que comezar coas cancións, seguir coas historias clásicas e, despois, narrar as mitoloxías. Non creo que sexa unha mala guía". "Está claro que as persoas que escribimos aspiramos a facer literatura" di Paula Carballeira, "pero tamén que cos nosos textos queremos transmitir determinadas mensaxes. Non creo que a censura repare nos aspectos formais dos libros, senón nas posturas morais que adoptan". Carballeira saca a relucir un tema que habitualmente se obvia neste tipo de discusións: o mercado. "O mundo da LIX está moi ligado ás lecturas que se prescriben nos centros de ensino. É un mercado moi apetecíbel e, en xeral, todo o mundo quere entrar aí e iso tamén propicia unha certa autocensura. Os profesores e profesoras tenden a escoller libros que non sexan polémicos, para evitar posíbeis conflitos cos pais e nais ou con outras instancias; e moitas autoras e autores adáptanse a ese tipo de obras neutrais para incrementar as súas opcións de colocar as súas obras aí". A LIX, como o resto da literatura, avanza coa sociedade, e vaise adaptando ás súas exixencias", anota Alvarellos. "ao final, o que estamos vivindo agora é un proceso de reaxuste das preferencias no que, máis tarde ou máis cedo chegarase a consensos". "O cerne da cuestión está na visión do mundo dos adultos que escollen as lecturas dos nenos e as nenas. E esa é unha cuestión política. O que nos debería asustar non son as palabras empregadas nun conto, iso son distraccións. O preocupante é a onda de conservadorismo que avanza por todo o mundo", sentencia Ballesteros. A lista Ibby: desde Galiza para o mundo