O castro de Esmelle, "a xoia do norte", sen acceso público nin financiamento

O castro de Esmelle, tamén coñecido como Tralocastro, ergue desde hai máis de dous milenios sobre a parroquia ferrolá de mesmo nome, Esmelle. É un dos xacementos castrexos mellor conservados do norte: na súa totalidade ocupa dúas hectáreas e media, conserva intacto o sistema defensivo de dúas murallas e presenta muros que en certos puntos alcanzas até catro metros de altura. Este castro da Idade de Ferro non sufriu reconstrucións artificiais nin escavacións intrusivas anteriores, polo que todo permanece onde estaba, agardando baixo a terra ou xa á vista. A súa importancia arqueolóxica é tal que, xunto cos castros costeiros de Santa Comba e Lobariz, conforma un triángulo esencial para entender a ocupación do territorio occidental da cidade durante a Idade de Ferro. Nos últimos tres anos, converteuse ademais nun centro de actividade investigadora grazas ás campañas da Cátedra de Arqueoloxía e Educación Patrimonial da Universidade da Coruña (UDC), en colaboración co Instituto de Ciencias do Patrimonio (Incipit) do Consello Superior de Investigacións Científicas (CSIC) e grazas a un convenio de colaboración entre a Universidade e o Concello de Ferrol, que remata este verán. As demandas da veciñanza e do persoal investigador Todo este potencial convive con problemas sen resolver. A Asociación de Veciños do Val de Esmelle presentou recentemente unha reclamación formal ao Concello de Ferrol na que expresa a súa “inquedanza pola falta de mantemento continuado do castro” e pide medidas para a súa conservación ao longo de todo o ano, non só durante as campañas de verán. A asociación reclama tamén a recuperación do acceso orixinal a través do antigo camiño público, "facilitando unha entrada segura e respectuosa coa contorna". Na actualidade, o acceso é por unha propiedade privada grazas á boa vontade dos donos, pero sen o acondicionamento nin limpeza adecuadas, onde a servidume de paso queda oculta pola maleza, segundo explica a Nós Diario o investigador do Incipit do CSIC e director técnico da escavación, Samuel Nión Álvarez. A veciñanza reclama habilitar unha entrada pública e ordenar o tránsito de visitantes, mellorar a sinalización e protexer tanto a contorna natural como a arqueolóxica. Ademais, propoñen ampliar a superficie pública arredor do castro mediante diálogo cos propietarios. “Non se pode parar: ten que estar limpo, non pode haber eucaliptos arreo, e que os arqueólogos poidan traballar. Nós axudamos no que podemos, pero é necesario máis apoio institucional”, insiste o vicepresidente da asociación, Paulino Gasalla, a Nós Diario. Outro asunto clave é a continuidade do convenio de colaboración entre o Concello e a UDC, dotado con 24.000 euros e agora a piques de expirar. A concelleira de Patrimonio Histórico, María del Carmen García Fraga, asegura a Nós Diario que existe compromiso para prorrogalo coa Vicerreitoría universitaria. Ademais, ante as críticas dos veciños, expón: “Fixemos un esforzo por limpar e talar grandes árbores, pero sabemos que o acceso é un problema; así mesmo trataremos de habilitar un novo paso por zona municipal para evitar que a entrada sexa por propiedade privada”. A Asociación de Veciños, pola súa parte, defende que a renovación do acordo debe ir acompañada dun incremento de recursos para garantir as escavacións, a investigación e as actividades de divulgación e formación. “O potencial deste xacemento só poderá desenvolverse se existe unha planificación a longo prazo”, conclúen no seu escrito. A campaña de escavacións A terceira campaña comezou o pasado 14 de xullo e prolongouse até o 1 de agosto. Está dirixida polo profesor de Historia Antiga da Facultade de Humanidades e Documentación do Campus Industrial de Ferrol, Juan Luis Montero Fenollós, como director científico, e por Samuel Nión Álvarez, como director técnico. O equipo intégrano perto de vinte persoas, na súa maioría estudantes universitarios e titulados recentes, xunto con persoal investigador vinculado á UDC. Este ano sumáronse tamén participantes da Universidade de Xaén e da University of Melbourne, un sinal do interese internacional que esperta o xacemento. Segundo explica Nión Álvarez, o obxectivo principal este ano foi “completar a escavación do sector da porta do castro e sacar á luz unha casa castrexa situada na croa”. Agora e até setembro iníciase a restauración da zona de acceso entre murallas –polo interior, paralelo ás murallas, discorre un camiño que articulaba a circulación interna do poboado– e o próximo proceso de consolidación, coas vistas postas na continuación deste proxecto a longo prazo. O traballo destes anos permitiu documentar elementos de grande valor. En campañas anteriores localizouse unha vivenda circular, un camiño empedrado en excelente estado de conservación e un sistema de acceso monumental formado por unha gran estrutura alongada de planta rectangular e outra de menores dimensións. Este conxunto evidencia unha planificación construtiva complexa e unha capacidade organizativa notábel das comunidades que habitaron Esmelle hai 2.400 anos. Nión explica que na campaña do 2025 ampliouse a zona escavada, incluíndo a parte oriental do complexo, onde se prolonga unha estrutura de carácter colectivo de 12 metros de diámetro. Até o mes de setembro, boa parte do traballo centrarase na restauración do perímetro empedrado e noutras accións de conservación. Coa campaña de 2025 a piques de fechar e co traballo de restauración xa iniciado, Esmelle vive un momento decisivo. Entre a riqueza patrimonial que segue a emerxer da terra, a gran implicación veciñal e o interese crecente de visitantes e investigadores, o castro ten diante unha oportunidade única para consolidarse como referente arqueolóxico e cultural de Ferrol e da comarca. O reto será, como lembran arqueólogos e veciñanza, que este tesouro arqueolóxico reciba o coidado constante e os recursos que un legado de 2.400 anos de historia merece. Visitas masivas e necesidade de protección O interese cidadán é crecente e o pasado 31 de xullo houbo dúas visitas guiadas, ás 12 e ás 16 horas, reunindo até 400 persoas no mesmo día. Esta realidade é unha mostra da importancia do recinto arqueolóxico como referente da cultura castrexa na comarca. Desde o Concello celebran o éxito da convocatoria e para o director técnico da escavación e investigador do Incipit do CSIC, Samuel Nión Álvarez, ese dato é excepcional: “En Ferrol non tiñamos un referente arqueolóxico e agora temos este, que é moi importante e mesmo transcende o ámbito local”. Con todo, Nión advirte a Nós Diario: “Agora están todos os restos á vista, polo que non é bo que neste momento se masifique a súa visita sen control; logo deste mes algúns taparanse e outros quedarán accesíbeis”.