O castro de Elviña: Os ártabros no seu labirinto

No ano 2022 faranse setenta e cinco anos do comezo das escavacións no castro de Elviña. Os traballos non serán nin moito menos continuados durante este tempo, mais pódense agrupar en catro momentos. Un primeiro bloque de intervencións comeza en 1947, dirixidas por don Luis Monteagudo, bo coñecedor da contorna polas súas actividades excursionistas xuvenís que interesaron tanto ao Castro como os montes da Zapateira e a necrópole tumular de Monte das Arcas. Os primeiros traballos puxeron de manifesto importantes estruturas como a entrada SE cos seus torreóns monumentais de flanqueo e a casa da Exedra, que son parte da estampa clásica do xacemento. Desde 1948 faise cargo das escavacións José María Luengo, que continúa os traballos no primeiro recinto externo e sacando á luz entre 1948 e 1957 o templo fálico, o alxibe e o tesouro de Elviña como fitos máis senlleiros. De 1957 a 1979 ábrese a paréntese máis ampla até a altura dos traballos en Elviña. En 1979 retómanse a actividade baixo a dirección de Felipe-Senén López Gómez, que co ánimo de revitalizar os traballos e, por riba de todo, protexer o castro, realizou campañas anuais até 1985. Nesta fase tratou de facer presente aos coruñeses o potencial do xacemento, propondo permanentemente un plan específico de recuperación que tiña como eixos principais a expropiación dos terreos e a integración da paisaxe e elementos de interese etnográfico e histórico presentes na zona dentro do proxecto do Parque Arqueolóxico de Elviña. As zonas intervidas con anterioridade foron obxecto de restauración e, no caso da casa da exedra, realizouse unha nova escavación cunha metodoloxía moi avanzada que puxo de relevo toda a complexidade desta estrutura. Ademais, na derradeira campaña escavouse no interior da croa, na zona inmediata a entrada SE. A estrutura do xacemento artéllase en tres terrazas principais que acollen o desenvolvemento urbanístico do Castro O seguinte bloque de actividade está ligado á consecución e aproveitamento dunha bolsa de solo público no castro e a súa contorna. A finais dos 90 retomáronse os traballos, comezando coa redacción dun plano director por parte da Universidade de Santiago de Compostela no que se recompilou a información existente na altura e puxéronse as bases para a expropiación dos terreos, cuestión crucial desde o final das campañas dos 80 que, en gran medida interrompéronse polos problemas xurdidos coa propiedade. A partir de 2002 e até 2009, cos terreos xa de titularidade municipal, retómanse os traballos de escavación, desta volta baixo a dirección de José María Bello Diéguez. Os fitos principais desta xeira de intervencións foron: unha ampla actuación ambiental, un completo programa de sondaxes, escavación e consolidación parcial do sector SO da croa e a zona anexa que o circunda e, por último, escavación do sector meridional do segundo recinto externo. As últimas escavacións realízanse centradas na entrada SO da terraza máis externa. En 2013 a intervención dirixida polo que subscribe comeza a escavar nesta zona localizando a parte máis interna da entrada e a “praza” lousada. Tamén se interveu este ano nunha zona externa da muralla da croa. A actuación máis extensa deste grupo tivo lugar en 2017 dirixida por Luis Francisco López González e incluíu un forte compoñente de restauración absolutamente imprescindíbel daquela. Esta campaña afectou a todas as terrazas do castro e conseguiu dotar o xacemento dunha certa coherencia cara á visita pública. As últimas dúas intervencións polo momento foron realizadas mediante convenio coa Universidade de Santiago de Compostela (USC) e foron dirixidas por Mario César Vila e Roberto Bartolomé Abraira respectivamente, centrándose en exclusiva na entrada SO do recinto máis externo. A estrutura do xacemento artéllase en tres terrazas principais que acollen o desenvolvemento urbanístico do Castro. O recinto superior ou croa esta rodeado por unha muralla de 4 metros de espesor que, en ocasións, chega aos 5. Ao recinto pódese acceder por dúas entradas emprazadas nas zonas SL e SO respectivamente, ambas as dúas flanqueadas por torreóns. Algúns investigadores falan dun recinto máis antigo, e máis pequeno, non totalmente confirmado, na plataforma elevada que constitúe o cume do outeiro. En calquera caso a croa é o recinto onde, polo momento, se atopan máis evidencias de vivendas. Na zona da entrada suroccidental hai emprazada unha unidade habitacional de organización complexa, comparábel ás que noutras zonas se denominan casas-patio. Artéllase ao redor dun corredor lousado asociado a un elaborado sistema de recollida de pluviais. Na zona da entrada SE, a coñecida desde máis antigo, atópase o que na literatura arqueolóxica se vén denominando como altar púnico, unha acumulación de ofrendas sinaladas por cipos. Desta estrutura cabe salientar dunha banda a inmediatez á porta do recinto superior e, doutra banda, a visibilidade directa sobre a zona do porto da Coruña. O máis sobranceiro dos materiais arqueolóxicos do castro agrupa o tesouro e a escultura do chamado “ídolo fálico” Descendendo cara ao sur atopamos un segundo recinto no que se atopan as estruturas públicas e os achados clásicos de Elviña: o alxibe monumental con dobre escalinata, o edificio ritual coa súa escultura votiva integrada (o chamado por J. M. Luengo “templo do ídolo fálico”), a casa da exedra de complexa estrutura e dilatada historia e a casa do tesouro. O recinto inferior é o máis amplo, posto que ten polo menos 1,6 hectáreas de superficie. Trátase do menos escavado nesta altura, aínda que é onde se centran os traballos das últimas campañas. O más salientábel estruturalmente é a entrada SO. Aínda que se atopa en proceso de escavación pódese describir a grandes trazos como sistema de acceso monumental que, partindo dun adro exterior empedrado e delimitado por muros reforzados por cando menos un torreón, dirixe o visitante cara a unha primeira porta enmarcada por un aparello moi traballado de clara función ornamental e a cuxa parte superior podería accederse mediante escaleiras interiores existentes. Tras esta porta accédese a un corredor interior empedrado que leva á segunda porta flanqueada por outros dous torreóns. Esta segunda liña de entrada dá acceso a unha praza interior lousada con lastras de granito. Parece evidente a intención intimidatoria de todo este complexo acceso fortificado. O grupo máis sobranceiro dos materiais arqueolóxicos do castro agrupa o tesouro e a escultura do chamado “ídolo fálico”. No altar púnico atopouse unha concentración de obxectos de bronce, obxectos de importación, machadas pulidas, betilos etc. A isto hai que engadir outros materiais de importación (cerámicas de verniz negro, sigilatas sudgálicas, cerámicas púnicas, vidros altoimperiais etc.), autóctonos (vasillas globulares de bordos facetados ou dos tipos Borneiro A e B e, en xeral decoracións plásticas con cordóns aplicados e mamelóns) ou procedentes da contorna máis ou menos inmediata como a cerámica común romana de Lugo. O abano cronolóxico do xacemento é moi amplo posto que nestes intres está testemuñada actividade desde IV a. C. até o V d. C., o que quere dicir que pode contarnos a súa historia desde practicamente o inicio da segunda Idade do Ferro até xusto antes da Idade Media. A terra dos ártabros Elviña constitúe unha das cabeceiras comarcais da Terra dos Ártabros onde, case que con total seguridade, existirían outras se aplicamos unha sinxela escala de rango-tamaño combinada cunha valoración a complexidade estrutural. Unha das súas singularidades consistiría no vínculo co porto emprazado na zona do Parrote na Coruña e que a maior parte dos autores identifican co porto dos ártabros das fontes clásicas. Esta relación vén avaliada polo dominio visual da zona portuaria dende o castro e pola descuberta do altar púnico que remiten no noroeste a actividade comercial marítima. A xerarquía do castro na zona advírtese tamén na forte presenza de edificios públicos, a monumentalidade de moitas das estruturas e o que se podería cualificar como monumentalidade do urbanismo e cuxa máxima expresión atópase na praza lousada da entrada SO. Finalmente a presenza do tesouro remarca o peso do xacemento na contorna. Ademais do seu indubidábel interese intrínseco para o coñecemento arqueolóxico, o castro ten un inmenso potencial patrimonial Ademais do seu indubidábel interese intrínseco para o coñecemento arqueolóxico, o castro ten un inmenso potencial patrimonial. Trátase dunha extensión de 15 hectáreas de solo público moi próxima ao centro da cidade, anexo ao campus universitario e que conserva trazos do poboamento rural tradicional certamente escasos na actualidade no contorno urbano. Non abondan na Galiza os xacementos arqueolóxicos desta magnitude susceptíbeis de se converter nun polo de atracción cultural, un ámbito de desfrute cidadán e unha oportunidade de cadrar co resto da cidade un sector na actualidade periurbano e manifestamente mellorábel. Téñense dado pasos cruciais para a conversión do castro no gran parque arqueolóxico que tería que ser, o máis importante deles, se cadra, foi a compra dos terreos, e máis recentemente a eliminación da torre de alta tensión que se situaba no alto da croa, pasando polo progreso das escavacións, restauracións e actuacións ambientais. Porén o acceso do público atópase moi limitado e as mínimas infraestruturas necesarias para alcanzar un volume de visitas acorde á magnitude do xacemento seguen a demorarse no tempo. Entrementres as accións que definitivamente doten Elviña da función social que precisamos que teña semellan atoparse, como o Xeneral, no seu labirinto.