Castro de Borneiro: O primeiro castro galego datado coa proba do Carbono 14

A Cidá de Borneiro chamou cedo a atención dos arqueólogos galegos (restos visíbeis de construcións, folclore, proximidade á anta de Dombate, toponimia). A comezos dos anos trinta iniciáronse as primeiras escavacións dirixidas por Sebastián González, que estiveron centradas no barrio de extramuros; a finais dos anos sesenta retomáronse os traballos, dirixidos entón por J.J. Eiroa, cos que se descubriron varias construcións da croa. Será a partir do ano 1980 cando se inicie a terceira etapa de campañas de traballo arqueolóxico que incluía Borneiro dentro dun plano global de investigación arqueolóxica galega artellado polo Instituto Padre Sarmiento de Santiago; o traballo, ininterrompido durante once anos, estivo dirixido por Ana Romero Masiá. O castro de Borneiro presenta escavadas, aproximadamente, as tres cuartas partes da superficie da croa e un total de 36 construcións que amosan un predominio absoluto das plantas redondeadas. Nun principio, Borneiro foi considerado como un exemplo típico de poboado castrexo prerromano no que a ausencia de urbanismo -entendido ao estilo clásico de tipo hipodámico- era total. Non obstante, neste momento, e á vista da área escavada, esta afirmación ten que ser matizada, xa que son detectábeis pequenos conxuntos de construcións dispostos arredor de espazos baleiros que poden colocarse en relación con estruturas máis serodias de castros romanizados -os barrios- e dos que os conxuntos de Borneiro serían como un antecedente. As defensas O conxunto de defensas articúlase, como é o normal nas defensas dos castros galegos, nun circuíto interior que acolle a croa e que unicamente se interrompe para dar paso á entrada principal, que se situaba na zona leste, no barrio de extramuros. Paralela a esta muralla corre un foxo, hoxe bastante colmatado, mais que debeu alcanzar, nalgún punto, considerábeis dimensións. De forma máis ou menos concéntrica articúlase un segundo circuíto de muralla e un segundo foxo e, na zona oeste, a máis vulnerábel, aínda son visíbeis restos de muralla que talvez formaría, neste área, un terceiro circuíto. Estas murallas están construídas cunha estrutura interna de amoreamento de pedras grandes que son as que manteñen a elevación; a ambos os dous lados, terra e pedra miúda configuran o grosor da defensa e, para dar maior consistencia a toda a estrutura, estes materiais están contidos por un muro que é o que as escavacións deixan agora á vista. O grosor medio da muralla da croa é de 4 m e as alturas oscilan desde os 80/90 cm até máis de 5 m. Construcións de xisto As construcións atopadas no interior da croa de Borneiro son de tipo doméstico e a planta dominante é a redondeada. Todas elas están construídas con material local -xisto- con aparellos de cachotaría irregular trabada con barro, tamén local, da propia croa, onde aparece en superficie e de moi boa calidade. O grosor medio dos muros é de 60 cm. As alturas conservadas oscilan desde os escasos centímetros dunha fiada de pedras até máis de 2 m. nalgunhas das construcións circulares da zona sur. Non todas as construcións de Borneiro deberon funcionar como vivendas; algunhas, polo tipo de aparellos, dos materiais atopados no seu interior, tamaño etc. debían funcionar como anexos ou dependencias. No interior de moitas destas construcións atopáronse os fogares orixinarios que están situados, preferentemente, na zona central da casa. Case todos eles responden a un mesmo modelo consistente nunhas pedras chantadas verticalmente que delimitan unha zona rectangular; nela, e sobre unha base de arxila, facíase o lume directamente. Estas pedras protexen o lume, mais tamén protexen o poste que, fincado no centro da construción, servía para soster a cuberta. Esta cuberta debía ser de materiais vexetais entretecidos. No espazo interior, a nivel dese fogar, frecuentemente aparece un pavimento ou chan formado por unha capa de arxila endurecida. Estes pavimentos, polo deterioro do uso, podían ser reparados botando unha nova capa de arxila. Materiais achados O conxunto dos materiais atopados no castro de Borneiro poden ser agrupados en catro conxuntos: orgánicos, pétreos, cerámicos e metálicos. En canto aos materiais orgánicos, é coñecido de todos o problema da Galiza para a súa conservación debido á acidez de seu chan. Por iso é practicamente imposíbel atopar restos óseos completos nesta etapa castrexa; unicamente, ben por circunstancias concretas de lugar de conservación, ben pola consistencia da súa materia orgánica calcaria, poden chegar até nós algúns restos, como é o caso dos chamados concheiros. Trátase de conxuntos formados por restos de cunchas de mariscos mesturados con espiñas de peixes e dos que en Borneiro foron localizados varios na zona leste, contra a muralla da croa. Entre os materiais pétreos atopados destacan, pola súa abundancia, os muíños. Todos eles son de tipo plano, de frotación, formados por dúas pezas: a base plana e o pisón. Algúns deles teñen aparecido in situ, no nivel do pavimento e nas proximidades dos fogares. Igualmente abundantes son as pedras de afiar. Tamén en pedra apareceron varios restos de moldes de fundición de metais, pezas de adorno persoal (pequenos colgantes finamente pulidos), fusaiolas (pezas do tope dos fusos) e machados pulidos. Os materiais cerámicos son, con moita diferenza, os máis abundantes. Como norma xeral, se presentan nun estado de fragmentación que dificulta extraordinariamente a súa reconstrución. As pastas cerámicas son bastante groseiras, sendo frecuente que asomen en superficie areas e outros degrasantes que dan rugosidade e tosquiade ás superficies; as coloracións dominantes son as arrubiadas/amarelentas, mais poden aparecer moi matizadas pola acción do lume ao que estiveron expostas, tanto no momento da cocción como polo uso cotián. As formas destas cerámicas son moi variadas: pratos, cuncas, olas, xerras... e igualmente variados son os motivos decorativos (mamilos, cordóns aplicados, ungulacións, triángulos etc.) e as técnicas decorativas (aplicación plástica, incisa, excisa, impresa, brunida). Nun mesmo cacharro poden combinarse varias técnicas e motivos decorativos. O castro de Borneiro presenta escavadas, aproximadamente, as tres cuartas partes da superficie da croa e un total de 36 construcións que amosan un predominio absoluto das plantas redondeadas A maioría destas vasillas presentan fondo plano pero existe moita variedade nos tipo de bordos e panzas. Existen exemplares realizados a man e outros, menos, elaborados a torno. Tamén en cerámica apareceron restos de moldes e de crisois de fundición, así como numerosas pezas circulares coñecidas como fusaiolas pola semellanza coas de pedra, pero que deberon ter outro uso, talvez como fichas de xogo. Os materiais metálicos localizados en Borneiro son de ferro e de bronce. A escoura é abundante en todo o xacemento e os efectos da oxidación chegan a deteriorar de tal modo a peza que pode pulverizarse en contacto co aire. En bronce teñen aparecido agullas, aneis (lisos ou enrolados), doas de colar, varios fragmentos de vasillas metálicas, asas de sítula (tipo de caldeiro con asa), conteiras (remates metálicos das fundas de coiro para puñais), empuñaduras de puñais de antenas e fragmentos de láminas decoradas, ademais das fíbulas. Forman estas fíbulas (prendedores de roupa) un conxunto numeroso e moi interesante no que hai que incluír unha do tipo coñecido como de longo traveseiro sen espiral, moi ben conservada e decorada coa técnica de nielado con fío de prata e que figura entre as mellores da Galiza. Os obxectos de ferro son menos numerosos e case todos eles están relacionados coa actividade doméstica, agrícola ou metalúrxica: coitelos (as follas, xa que os mangos, de madeira, non se conservan), puñais, fouces, ciceis, picos e fragmentos de pezas difíciles de identificar. Un castro abandonado de forma gradual Como resultado das análises obtidas a partir de materiais extraídos na zona da croa polo método de datación do Carbono-14, o profesor Eiroa publicaba a data do ano 520 a. C. (+/- 110), á que seguiron outras que non son tan altas mais que veñen a confirmar a idea dunha vida prolongada no castro, pois seguramente estivo habitado até finais do século I d. C. Non coñecemos as razóns da desaparición da vida en Borneiro, mais o que parecen indicar as escavacións é que foi abandonado de forma gradual, non violenta, feito que explicaría o estado dos materiais atopados -enormemente fragmentados e dispersos- e, aínda que as áreas de cinzas e terras queimadas son abundantes, non parece probábel que ningún desastre, tipo incendio ou asalto, obrigara a abandonar o poboado de forma rápida e precipitada. Seguramente estivo habitado até finais do século I d. C. Grazas ás tarefas de mantemento e limpeza, o xacemento presenta un aspecto coidado e de grande interese para as persoas visitantes, que pode comprender e valorar como sería a vida dos habitantes destes poboados castrexos. A proximidade do dolmen de Dombate, na mesma parroquia de San Xoán de Borneiro, constitúe un motivo máis para realizar unha dobre visita, pero sempre tendo en conta que estes dous xacementos están afatados centos de anos no tempo. Lendas e tradicións CANCIONEIRO POPULAR.– A selección das cantigas que achegamos a continuación, algunhas das cales xa publicamos na revista Nós, foron recollidas entre os operarios das escavacións da “Cidá”; por esta razón, algunhas fan referencia a elas ou a operarios que nelas traballaban, sendo improvisadas no momento de nolas cantar. 11.- Eu xa estuven en Borneiro cocendo toda a semana; vin escapal-os piollos ca fame pol-a ventana. 12.- Foche cocer a Borneiro, quedouche moi mala fama, que roubaches sete mantas c-unha funda de unha cama. 35.- Viva Borneiro e Dombate, Vilaseco e Fontefría, que eran as catro partidas donde eu me adivertía. 1933 NOTAS ETNOGRÁFICAS DA PARROQUIA DE BORNEIRO Arquivos do Seminario de Estudos Galegos, VII, 1938, 1-21 O tomo VII de Arquivos do SEG non chegou a circular. Este artigo publicouse logo en castelán, co título "Notas Etnográficas de la parroquia de Borneiro", no BCMO, XIII(III), xaneiro-xuño 1942, 183-203.