Cantar na nosa lingua

Cando en 1963 os académicos propositores concibiron instituír a celebración das Letras empregaron o argumento de que o noso libro alboral implicaba unha "mensaxe que, tanto como esprito e pobo, tanto como universalismo e galeguidade, foi, esteticamente, un mensaxe de palabra e poesía". Velaí a importancia de que as Letras Galegas de 2025 se lle dediquen ao cancioneiro popular galego. Subliñándose, na proposta da Academia Galega, o rol senlleiro que lles corresponde ás mulleres como creadoras, transmisoras e intérpretes –da letra e mais da música das cantigas– desta fundamental tradición colectiva. O cal valería asemade para cuestionar a atribución tradicional da autoría única masculina das cantigas de amigo medievais. Xa que, como apunta Mercedes Queixas "na actualidade, novas aproximacións críticas teñen desmentido esta convencional interpretación patriarcal" (De pergamiños, follas voandeiras e libros ao .gal). Da interrelación entre texto poético e partitura musical ocupouse, con atino, Luísa Villalta n'O outro lado da música, a poesía: "existe toda unha traxectoria histórica que foi conformando o variadísimo espectro de formas músico-poéticas, unhas procedentes das manifestacións musicais populares, de estrutura sinxela e repetitiva, fronte á evolución manipulada e orixinal das formas cultas". Cancioneiro popular É doado decatármonos da transcendencia acadada polas mostras populares propias –concibidas estas no seu conxunto e na súa ampla variabilidade de formas e expresións, tanto en verso coma en prosa–. E convén ter moi presente un feito non abondo subliñado nin posto en valor de xeito suficiente: que foi esta literatura –popular– a que fixo posíbel que non se interrompese nunca a nosa tradición cultural. E isto acontecería, logo do vizoso período medieval no que o galego chega a acadar todas as funcións cultas substituíndo o latín, na época de perda progresiva de poder político de Galiza, coa consecuente imposición do castelán. O punto de partida será a mediados do século XIV, cando se dá o inicio dun proceso diglósico por parte das clases dirixentes. Que traería consigo logo unha implacábel castelanización da nosa realidade, como documenta Carlos Callón n'O libro negro da lingua galega. Quiñentos anos de represión e silenciamento. Foi a literatura popular a que fixo posíbel que non se interrompese nunca a nosa tradición cultural Habería que agardar ata mediados do século XVIII para que figuras como –de xeito superlativo– o padre Sarmiento empezasen a vindicar a nosa lingua, como evidencian estas liñas do seu Discurso apologético (1770), relativas á lingua de instrución da nosa rapazada: "Eu digo que se son galegos, dicta a razón natural que deba ser a galega, que co leite mamaron, pois a latina é lingua morta para eles e a castelá élles forasteira". Artífice tamén da recollida da nosa tradición, en obras como o Coloquio de vintecatro galegos rústicos (1746), que compendia mil duascentas coplas. Vinculado co canto e coa tradición popular son, logo, os Cantares gallegos, que invocan unha rapaza, curtida polo traballo, para crear harmonías co idioma: "Canta, si queres,/ na lengua que eu falo./ Daréiche un mantelo./ Daréiche un refaixo.// Co son da gaitiña,/ con son da pandeira,/ che pido que cantes,/ rapaza morena". Quen, no remate, denantes de expresar "si grasia en cantar non teño/ o amor da patria me afoga", apela á marabilla, asociada ás cantigas, que acumula a nosa terra: "As brancas auguas ca luz/ i os aires mainos cas rosas;/ que nelas craras se visen/ a espuma das verdes ondas,/ do ceu as brancas estrelas,/ da terra as prantas hermosas". Porque, como sinala Ramón Cabanillas no adro da Antífona da cantiga: "Esperanzas, tenruras, ciumes e desdéns, dores da ausencia, agruras da empencha, costumes, ledicias e devocións pasan vivos e latexantes pola copla, xa que todas as rendas espirituais están tecidas cos seus fíos". Se ben é a propia Rosalía quen fai fincapé na conciencia de xénero –observada por Pilar García Negro n'O clamor da rebeldía– no poema que abre Follas novas: "Daquelas que cantan ás pombas i ás frores,/ todos din que teñen alma de muller./ Pois eu que n’as canto, Virxe da Paloma,/ ¡ai!, ¿de que as terei?". A "música galega existe porque existe a lingua galega", declara Xurxo Souto en Somos un pobo de artistas. Xa que logo sería ben revisar e peneirar o repertorio tradicional que, por circunstancias históricas evidentes, está inzado de castelanismos. E ficarmos co celme popular, coma o dos versos desta cantiga, interpretada por Uxía Senlle, recollida no lugar de Xordos, en Bande: "Rou rou xouxigou/ tu que vas i eu que vou".