Arte para despois dunha pandemia

Poñer en valor o humano é recoñecer a nosa vulnerabilidade, que é a que nos proporciona a capacidade de sentir e sufrir e, xa que logo, a de pensar e combater. Esa é a tese do libro Humano, máis humano, do filósofo catalán Josep María Esquirol, cuxo título deriva do nietzscheano “humano, demasiado humano” e que tamén é o que lle dá nome á exposición que abrirá o vindeiro 7 de outubro na Fundación Barrié da Coruña e que permanecerá patente até o 23 de xaneiro de 2022. Afondar no humano, na fraxilidade que nos conforma, a través da obra de varios artistas contemporáneos permite volver ver con outros ollos a arte que examinou con ollos críticos a natureza humana. E iso é, precisamente, o que pretende esta mostra. O illamento, a distancia interpersoal e a inseguridade, fixeron que tomásemos conciencia da nosa natureza social e da necesidade de manter lazos cos nosos semellantes A orixe da exposición está, claro, na recente experiencia da pandemia e o confinamento, que provocaron unha incerteza talvez maior do que nunca nas nosas vidas, mais que propiciou tamén unha reflexión sobre o papel da nosa existencia no mundo. O illamento, a distancia interpersoal e a inseguridade, fixeron que tomásemos conciencia da nosa natureza social e da necesidade de manter lazos cos nosos semellantes, do imperativo de manter unhas redes de intercambio que lle aseguren unha certa seguridade á nosa vida. A Covid-19 provocou o anhelo do reencontro co outro, o recoñecemento da necesidade de compartir e de levar unha existencia en común. A exposición da Fundación Barrié, organizada con fondos da colección La Caixa, está dividida en dúas partes. A primeira consta de catro pinturas de gran formato realizadas na década de 1980 e que teñen a figura humana como motivo. Nelas, o (neo)expresionismo da época permite albiscar un primitivismo esencial na presenza do corpo humano, unha volta ás orixes que dialoga e cuestiona a nosa natureza, poñendo de relevo o que de arcaico conserva a nosa condición. Os códigos pictográficos de A. R. Penck tratan de acadar certa simbiose entre o racional e o animal, mentres que as obras de Miquel Barceló e Georg Baselitz apelan directamente ao máis salvaxe que se descobre tras o veo da civilización. Non deixa de ser curioso que o comisario e teórico da arte Achille Bonito Oliva atribuíse aos neoexpresionistas alemáns dos anos oitenta (grupo ao que pertencen Baselitz e Penck) unha volta a Nietzsche que agregaba un “nihilismo activo” que os afastaba do pesimismo e a desesperanza. Unha obra de Jean-Michel Basquiat, que pode ser interpretada como denuncia e protesta ante a bestialidade do racismo, completa esta primeira parte. Os traballos de Txomin Badiola, Gino Rubert ou o galego Jorge Barbi, céntranse no illamento voluntario como fórmula para fuxir da trivialidade dos vínculos creados na sociedade capitalista e como método para atopar a cerna da identidade propia A segunda parte da exposición -máis variada en canto a técnicas- céntrase máis na análise das relacións humanas, das formas de cohabitar na sociedade contemporánea. Así, por exemplo, as obras de Anna Malagrida ou Sam Taylor-Wood falan da incomunicación e a soidade. Ás de Vik Muniz, Stephen Dean ou Jean-Marc Bustamante interrogan as relacións creadas en lugares de reunión multitudinaria -discotecas, praias, eventos deportivos-, cuestionando os alicerces que as constrúen. E Liu Jianhua ironiza sobre a importación de modelos de convivencia das sociedades “desenvolvidas” que desnaturalizan as raíces culturais e propagan un modelo de convivencia no que o diñeiro é o único parámetro. Pola contra, os traballos de Txomin Badiola, Gino Rubert ou o galego Jorge Barbi, céntranse no illamento voluntario como fórmula para fuxir da trivialidade dos vínculos creados na sociedade capitalista e como método para atopar a cerna da identidade propia, no silencio que nos afasta de todo ese balbordo inútil que oculta o baleiro que nos rodea. O punto de partida Calquera que sexa a lectura que se faga sobre o inédito da situación a que deu lugar a pandemia, os cambios estruturais aos que deu lugar na nosa sociedade terán consecuencias perdurábeis. Quedaron ao descuberto a falta de previsión e a exigua capacidade de xestión da maioría dos gobernantes, a falta de liderado das institución supranacionais encargadas de velar pola saúde e o benestar da cidadanía, a inconsistencia das medidas responsábeis de coidar da infancia, das persoas maiores e dos máis desfavorecidos. Talvez a idea máis suxerente que ofrece Humano, máis humano é a de cuestionar o punto do que partiamos antes de que a pandemia comenzase: o dunha sociedade que cambiou os lazos de solidariedade entre os individuos que a forman por unha promesa de progreso que non se materializou máis que para unha minoría ínfima. Explorar que outras posibilidades existen, aínda que só sexa para mostrarnos máis resilientes ante outras pandemias, xa é unha cuestión que nos atinxe a nós máis que á arte. O fragmento de eternidade que nos brinda Jorge Barbi na súa obra A obra de Jorge Barbi presente na exposición (Hibernáculo. Recipiente para ausentarse), semella estar feito ad hoc para a mostra, malia ser unha obra de 1993. Nela, ofrécesenos un espazo no que un hipotético ocupante quen de experimentar o tempo interior das cousas, o fragmento de eternidade que lles é propio. Un refuxio ante o ruído exterior, sen dúbida, propón unha experiencia semellante a dun confinamento: permite repensar o noso lugar no mundo e considerar cales son as relacións co exterior que deberían rexer a nosa existencia.