A arte como idea e como transformación

Desde o momento en que Marcel Duchamp converteu un urinario en obra de arte, as cousas non volveron ser o mesmo. Duchamp, que continúa a ser o artista de referencia do século XX, foi quen inoculou a idea de que o concepto detrás dunha obra de arte pode ser máis importante que a súa realización material. Nas décadas de 1960 e 1970, esa suxestión foi tomada polos artistas da chamada arte conceptual como punto de partida para loitar contra o elitismo da cultura institucional e para introducir contidos na arte a través da linguaxe. Eran tempos en que o cambio parecía estar ao alcance da man: as revoltas estudantís en Europa e América, a segunda onda do feminismo, os procesos de descolonización en África e Asia, as revolucións en Latinoamérica, as protestas contra a guerra de Vietnam... configuraban un escenario propicio para a utopía da que a arte non podía quedar excluída. O comisario da exposición Implosión: Arte Conceptual na colección CGAC (1965-1975), Pedro de Llano Neira, sostén que ese momento deu lugar a un verdadeiro cambio de paradigma consistente en "abandonar os medios tradicionais (a pintura e a escultura), criticar e cuestionar a autonomía da arte, introducir ou reivindicar novos elementos significantes na representación (a linguaxe, a fotografía, as prácticas performativas etc.) e, en definitiva, estabelecer unha forma completamente nova de se relacionar coa realidade". O certo é que nesta época se consolidan a performance, a videoarte, a instalación, o land art e toda a reconsideración da arte coa paisaxe e a contorna natural, as intervencións pensadas para un lugar específico, as relacións coa danza, o afondamento nas estratexias narrativas... e toda unha serie de prácticas que son hoxe comúns na traxectoria de calquera artista. 30 anos renovando a mirada sobre a arte Temas contemporáneos Curiosamente, a historia expositiva do CGAC -dunha forma case pioneira- está moi ligada á arte conceptual xa desde os seus inicios, cando o dirixía Gloria Moure. Abonda con lembrar as exposicións dedicadas a figuras como Félix González-Torres, Boltanski, Vito Aconcci, Ana Mendieta, Nacho Criado, Dan Graham, Marcel Broodthaers ou Eva Lootz, cando non eran moitos os centros de arte que dedicaban as súas salas a este tipo de propostas. Ou, máis adiante, as colectivas A batalla dos xéneros (2007), A mancha humana (2009) ou [Ex]posicións críticas (2017). De feito, o título da exposición está tomado do concepto de implosión empregado polo holandés Bas Jan Ader, a quen se lle dedicou unha retrospectiva en 2010. A actual mostra do CGAC divídese en varias seccións que tentan condensar as principais temáticas abordadas pola arte conceptual e, así, comeza polo emprego da linguaxe como materia que media entre a plástica e o pensamento -un elemento que tradicionalmente se asocia coa reacción ante o formalismo estendido polo crítico Clement Greenberg, principal valedor do expresionismo abstracto americano- de artistas como Joseph Kosuth, Dan Graham, Robert Barry, David Lamelas e Martha Rosler. A exposición continúa debullando temáticas que se desenvolveron en paralelo á arte conceptual e que hoxe gozan dunha enorme actualidade. As derivas na paisaxe, e os primeiros debates arredor do pensamento ecoloxista contemporáneo, por exemplo, están presentes nas obras de Robert Smithson, Richard Long, Hamish Fulton, Jan Dibbets, James Turrell ou Nancy Holt. As intervencións na cidade materialízanse nas accións de Vito Aconcci, Ed Ruscha, John Baldessari, Trisha Brown ou David Lamelas. A entrada da cultura popular está ben representada polas obras de Bas Jan Ader, William Leavitt, Jack Goldstein ou o propio Baldessari. E a irrupción do pensamento feminista, coa súa crítica do heteropatriarcado do sistema da arte vén da man de obras de Esther Ferrer, Francesca Woodman, Olga Pijoan ou a pioneira Martha Rosler e o seu video seminal Semiotics of the Kitchen (1975). A actitude subversiva e contestataria destes artistas, que quixeron desprazar a preeminencia dada ao obxecto de arte cara á idea que o inspira a través de expresións consideradas máis democráticas, suscitaron grandes debates no seu momento. E a súa relevancia na historia da arte non foi debidamente valorada até varias décadas despois. A mostra que se pode ver agora no CGAC permite avaliar, desde unha mirada contemporánea, o relevo e o alcance que aquelas prácticas tiveron na sempre variábel reflexión sobre a sociedade que a arte provoca. Cita coa arte contemporánea en Aberto 2023 A arte e o mercado A arte conceptual, co seu rexeitamento do obxecto artístico en favor da idea e do proceso, xerou tamén moitas reflexións sobre o mercado, e obrigou o mundo da arte -desde as galerías até os museos, pasando polas feiras- a repensar as súas relacións. Os artistas desafiaban a idea de propiedade e os fundamentos do capitalismo, o que lles outorgaba un certo carácter heroico que se aprecia mellor desde o actual e hipertrofiado mercado das artes. As crebas de Francesc Torres