A arquitectura de Manuel Bouzas aposta pola ecoloxía e a comunidade

Sete arquitectos portugueses e un galego. Son os participantes no festival de arquitectura Forma da Vizinhança que, integrado en Braga25, o programa que celebra a cidade como Capital Portugués da Cultura, decorre até o vindeiro mes de novembro. Manuel Bouzas (Pontevedra, 1993) é o representante da arquitectura galega -a súa obra inaugúrase este domingo- nun encontro no que oito espazos urbanos de Braga acollen instalacións arquitectónicas temporais. O festival propón "unha reflexión crítica sobre as formas de habitar o espazo público, as relacións veciñais e os seus posíbeis futuros na cidade de Braga", segundo o colectivo Space Transcribers, encargado de comisariar o festival. "Eu xa participei en moitos festivais destas características pero Forma da Vizinhança presenta unha metodoloxía moi inusual e moi interesante", afirma Bouzas en conversa con Nós Diario. "O habitual é que as instalacións dun festival se coloquen nos lugares máis bonitos e visíbeis da cidade. Pero neste caso o equipo curatorial decidiu que Braga25 xa organizaba suficientes actividades no centro e que había que levar a cultura e a capitalidade aos barrios periféricos. E na busca dos espazos máis apropiados, atoparon eses barrios que se construíron de forma apresurada nos anos 70 e que conteñen grandes espazos abandonados onde apenas existe vida comunal". A organización do festival non se conformou con solicitar proxectos aos arquitectos e quixo que a veciñanza participase nunha serie de conversas con eles para debater sobre as necesidades do seu barrio. "Nesas conversas cos habitantes do barrio de Fontainhas, onde eu sitúo a miña obra, detectei que, precisamente, o que faltaba eran actividades que reunisen a comunidade. Onde antes se reunían as veciñas e veciños a celebrar xantares e festas populares, agora só había un grande espazo abandonado onde a xente apenas ía pasear os cans. Ademais, era un lugar onde o sol daba con forza e era moi difícil reunirse agás á sombra das escasas árbores que había", relata o arquitecto. Na súa investigación, Bouzas descubriu que na orixe do lugar ocupaba un espazo central a historia dunha fonte, xa seca, sobre a que circulaban diferentes relatos contraditorios, un lugar de conflito, polo que quixo que a súa obra "engadise un relato máis ao acervo lendario". Braga25: a cultura como vector de integración e motor de dinamización "A fonte, teoricamente, estaba a carón dunha ruína abandonada e vandalizada e escollín ese lugar para reinterpretar o espazo. A ruína non tiña cuberta así que decidín construír unha. Rehabilitamos o edificio e dotámolo dunha gran cuberta que remite ao mito de Atlas, o home que suxeita a esfera do mundo. Tratábase de dotar o barrio do indispensábel para que a comunidade puidese reunirse de novo e resucitar a vida de comunidade". Compromiso ecolóxico e social Recuperar o comunal ten moito que ver coa dirección que escolleu Manuel Bouzas para desenvolver a súa obra, na que explora as interseccións entre a arquitectura e a ecoloxía. Aínda que non lle gusta moito a palabra sustentabilidade, a social e a ecolóxica deben estar unidas para funcionar no seo da sociedade que imaxina. "Desconfío desa palabra porque creo que está demasiado gastada, que xa perdemos de vista cal debe ser o seu significado tanto en termos sociais como medioambientais. O que si é certo é que existe un compromiso ecolóxico, ou de descarbonización, de reducir o impacto da arquitectura no territorio, e tamén de cohesión dunha comunidade disgregada, que perdeu identidade e oportunidades de recoñecerse como un colectivo". Maqueta da intervención de Bouzas no barrio das Fontainhas, en Braga. (Foto: Nós Diario) Ese compromiso, que cada vez está máis presente na arquitectura, exhíbese tamén no resto das obras que constitúen Fazer a Vezinhança, e Bouzas eloxia a elección dos comisarios. "O fácil sería mostrar as obras nunha contorna monumental, aproveitar museos, xardíns e murallas para poñelos a dialogar coas obras de nova factura. Pero hai algo moi intelixente e moi honrado nesta vontade de ver a cidade no seu conxunto, de escoller o desbotado, para facer unha reflexión sobre como evolucionen os espazos que construímos". Esa reflexión leva á pregunta de por que eses lugares acaban abandonados e deteriorados. E a resposta atópase no que se ve arredor deles. Braga25 presentou o programa do segundo trimestre de actividades "O que notas é que son grandes aparcadoiros, lugares aproveitados exclusivamente para depositar o excedente de tráfico. E iso vén dunha forma de entender o espazo público, naqueles anos de construción frenética, como o que queda. O que queda entre un bloque e outro, e que acaba invadido polos coches. O problema está na mobilidade. Se deseñas unha cidade onde a xente non pode camiñar e ten que coller o coche para todo, as persoas non pasean, non camiñan, non se encontran. E a convivencia, loxicamente, reséntese". Cidades e territorios amábeis Bouzas desfaise en eloxios cando se lle fala de que, precisamente a súa cidade natal, Pontevedra, parece ter resolto ese conflito cun concepto de cidade multipremiado e que segue permitindo ese espazo comunal. "Pontevedra é un caso excepcional, unha das cidades máis humanas que coñezo. A xente recoñécese e recoñece a súa comunidade. Iso débese a unha aposta moi valente do alcalde, a finais dos anos 90, que decide dar ese paso, vencer as resistencias iniciais e manter o pulso até conseguir unha cidade onde se fai vida na rúa. E onde ves que a maioría dos comercios non son franquías, algo realmente difícil de atopar hoxe nunha cidade. Iso, obviamente, exixe un sacrificio. Ás veces, todos pensamos que debería ser máis rápido cruzar a cidade en coche, porque temos présa ou polo que sexa. Pero temos que chegar a ese compromiso se queremos vivir nunha contorna amábel". Ao contrario de Pontevedra, outras cidades como Santiago loitan contra o perigo da xentrificación, mais Bouzas mantense optimista. "O problema de Santiago é que é un lugar moi atractivo e aos galegos descubríronnos tarde pero descubríronnos. Como en todas as partes do mundo, os lugares atractivos reciben unha enorme cantidade de xente, pero estamos a tempo de corrixilo con medidas que controlen a afluencia de visitantes e de protección dos dereitos da veciñanza. Aínda estamos a tempo, hai outros lugares que xa están perdidos". Bouzas, ademais, opina que a vivenda é o gran reto da arquitectura para o futuro. "A crise financeira cambiou as cousas e hoxe o debate está na construción de vivendas que cumpran cos estándares ecolóxicos. E hai que coñecer e recoñecer unha cousa: no Estado español constrúese vivenda social dunha altísima calidade, non hai outro país que constrúa con tan poucas emisións e con tan bos materiais. Non hai que revisar demasiadas cousas, só hai que construír moito máis". Nese sentido, hai que recordar que, a pesar da súa mocidade, Manuel Bouzas foi o encargado, xunto co tamén galego Roi Salgueiro, de comisariar o Pavillón de España na Bienal de Arquitectura de Venecia, cunha gran presenza galega nunha proposta titulada Internalities. Architectures for Territorial Equilibrium, centrada na arquitectura que está a afrontar a crise climática. Ideas galegas sobre construción sustentábel na Bienal de Venecia de Arquitectura "Ese é un tema dos que máis me gusta falar", responde cun sorriso. "Teño que dicir que, a nivel de produción, a xente que traballou alí foi toda da Galiza. Pero ademais, organizamos unha serie de charlas nas que abordamos os diferentes temas que preocupan a distintos territorios. E no caso da Galiza falamos dun tema que é moi importante para nós: o dos profundos cambios que se están a dar na paisaxe. En principio por un bo motivo, que é a transición enerxética na que a Galiza pode converterse nunha superpotencia. Estamos de acordo no obxectivo, pero, na forma en que isto se está a facer, hai moito que mellorar. É preciso que as persoas que lidan co espazo entendan as paisaxes para evitar que se cometan os erros que se cometen. Mesmo que se deseñen como deseñamos as cidades, cunha sensibilidade nova. Un currículo excepcional ameazado polo trumpismo Malia a súa mocidade, o currículo de Manuel Bouzas dá algo de vertixe. Vivindo entre Pontevedra e Nova York, o seu traballo abrangue os campos da práctica arquitectónica, a docencia, o comisariado, a investigación e a publicación. Ensina na Universidade de Cornell e xa recibiu infinidade de bolsas para estudar en EUA, en Sudamérica, en Xapón ou en Uganda, entre outros lugares. É un dos comisarios do Pavillón Español na Bienal de Arquitectura de Venecia e coeditor de Obradoiro, a revista do Instituto Galego de Arquitectos. É mestrado en arquitectura con distinción pola Escola Técnica Superior de Arquitectura de Madrid e mestrado en arquitectura pola Universidade Estatal de Harvard, onde tamén foi profesor asociado. Recentemente recibiu o Premio Princesa de Girona. Moi ligado a Harvard, observa con preocupación a guerra que mantén o presidente Donald Trump coa veterana institución. "Agora son profesor en Cornell pero os problemas que enfrontamos son parecidos. Este ataque de Trump, que conxelou miles de millóns para a investigación, pon en risco toda unha excelencia académica que se vén cultivando desde hai máis dun século nos EUA e pon en risco tamén valores democráticos: a produción de coñecemento é un tema de evidencia científica, non de ideoloxía, e o poder político non debería intervir aí. E ten esoutra compoñente de arremeter contra os estudantes que veñen de fóra. Eu son un dos afectados, o meu visado depende desas decisións, e iso faime -como a milleiros de persoas- máis vulnerábel ante o poder político. Polo de agora non me tocou nada persoalmente, pero se cadra teño que quedar na Galiza máis tempo do que pensaba", conclúe rindo.