Cando o mundo vestía de esperanza e Galicia vestía de loito

Este 24 de outubro conmemóranse os 80 anos da entrada en vigor da Carta das Nacións Unidas. Cincuenta países asinaban meses antes en San Francisco (USA) un pacto que nacía das cinzas da Segunda Gran Guerra. En París, as mulleres deixaban atrás o uniforme de traballo e estreaban amplas saias de pinzas con cinturas apertadas. En Nova York, as rúas enchíanse de soldados que volvían ás casas. A fotografía da ONU nacía con música swing e cartaces que rezaban Peace. Naquel tempo, Galicia vivía a privación e a represión, coa lingua confinada á intimidade, a intelectualidade espallada polo exilio e a mocidade soñando con marchar. A ditadura franquista mantiña o país fóra do concerto internacional. O réxime era visto con desconfianza polas potencias vencedoras e España quedaría excluída da ONU até 1955. A chamada “Cuestión española” foi un dos primeiros asuntos tratados nas Nacións Unidas. En 1946, o Consello de Seguridade abriu unha investigación (res. 4/1946) e a Asemblea Xeral aprobou a resolución 39(I) de 12 de decembro, recomendando retirar os embaixadores de Madrid e vetar a entrada de España na organización mentres non existise un goberno nacido do consentimento popular. Galicia mutilada Mentres Castelao publicaba Sempre en Galiza en Bos Aires (1944) e promovía o Consello de Galiza como representación política simbólica do país no exilio, no territorio a vida rebobinara medio século. A investigación de Lourenzo Fernández Prieto mostra que a Guerra Civil e o primeiro franquismo non foron só un episodio militar, senón un proceso de desarticulación social profunda. Entre 1936 e 1942 o réxime destruíu a complexa rede de sociedades agrarias, cooperativas, sindicatos e asociacións culturais que artellaran o rural galego desde comezos do século XX. A represión buscou desde o principio eliminar calquera forma de organización colectiva e autonomía campesiña, substituíndo o tecido solidario por un control vertical baseado na parroquia, o cacique e a Garda Civil. Este cambio marcou a vida diaria das aldeas e supuxo a perda dunha cultura participativa e asociativa que fora un dos sinais de identidade do país —desde as confrarías mariñeiras e as revoltas irmandiñas até o movemento agrarista e o asociacionismo popular do XX—. Cando o mundo, en 1945, imaxinaba “nacións unidas“, dereitos humanos e a liberdade dos pobos, Galicia seguía encadeada a esa destrución social e moral. A autarquía, o racionamento e a censura consolidaron o seu illamento económico e cultural. A obra de Fernández Prieto permite entender que a nosa non era só unha terra empobrecida a mediados dos corenta, senón unha sociedade traumatizada. O impacto daquela longa noite de pedra albíscase na desaparición de formas colectivas de vida, no empobrecemento do rural e na desconfianza que aínda nos acompaña. As guerras multiplícanse, os dereitos humanos retroceden e as grandes potencias impoñen os seus intereses. O medo converteuse nun mecanismo de cohesión negativa. A política desapareceu da vida cotiá e substituíuse pola obediencia e a resignación. As aldeas, que antes se xuntaban para erguer un local ou amañar un camiño, pasaron a depender do permiso e da bendición da autoridade. Esa perda de capital comunitario explica, en parte, o atraso económico e a debilidade institucional que marcaron os anos cincuenta e sesenta, e que nos situaron en fraxilidade para asumir a Transición. En Atraso económico de Galicia (1972) e n'O problema do desenvolvemento na Galiza (1981), Xosé Manuel Beiras rompe coa visión clásica dunha Galicia atrasada por causas naturais ou culturais, defendendo que ese atraso é un produto histórico da dependencia. O que Beiras chama un modelo de “desenvolvemento dependente” no que os recursos galegos —terra, forza de traballo, enerxía, pesca, emigración— serven para alimentar o crecemento doutros territorios, mentres aquí queda pouco valor engadido. Redundando, en últimas, na idea dunha Galicia mutilada. Tamén hoxe a ONU se atopa nun momento de debilidade. As guerras multiplícanse, os dereitos humanos retroceden e as grandes potencias impoñen os seus intereses por riba daquel soño común. Quizais a verdadeira lección destes 80 anos sexa que nin as nacións nin as persoas poden sobrevivir illadas, como favorece o sistema económico e político actual; que ningunha arquitectura institucional pode manterse sen o respaldo dun tecido comunitario activo e dunha vontade colectiva de corresponsabilidade.