Ecos do franquismo no ambiente

En 2025 faise medio século da morte do ditador Franco. Catro décadas de ditadura fascista no medio dun século XX cheo de cambios globais e radicais deixaron pegadas difíciles de borrar en calquera ámbito. Para rematar a transición é imprescindible facer un diagnóstico preciso destas pegadas e coido que no eido do medio ambiente está aínda por facer. Quizais o primeiro tema a tratar, pola súa magnitude e ramificacións, é o forestal. Arrancou forte o franquismo co Plan de Repoblación Forestal de España en 1939, de Ximénez e Ceballos, herdado da República. Nesa década había unha demanda de madeira imposible de satisfacer e unha obvia deforestación do territorio debido ao sobrepastoreo e ás tallas. Crear montes altos semellaba o máis lóxico e para a Región Galaica marcábanse o obxectivo de 6.000 km2, sinalándose tres puntos: A. Resucitar os bosques de frondosas a base das súas reliquias, B. Conservar os piñeirais existentes favorecendo neles os enclaves de frondosas e C. Crear novos piñeirais nos chans máis degradados. Tratábase dun plan en liña co coñecemento científico da época, pero a praxe das seguintes décadas esqueceu o punto A e a metade do B. Logo, o franquismo, coa creación da empresa Ence, veu encher o monte de especies exóticas invasoras, co eucalipto á cabeza. Ximénez e Ceballos non descartaban especies exóticas pero mostrábanse contidos e aínda non falaban de eucaliptos. A perversión hiperproductivista e contraria ás dinámicas a escala de paisaxe implantouse por riba deste plan e dura ata hoxe con repuntas nostálxicas como a de Altri. Isto non podería ser así de non terse implantado unha visión monopolística nas políticas forestais nas administracións herdeiras desa visión franquista. Herdanzas Hoxe é frecuente escoitar que os montes non están limpos ou que falta gando que retire biomasa. Moito hai que discutir estes conceptos, mais é claro que son problemas directamente derivados deses 40 anos. O seu expoñente máximo son os lumes forestais dos que simplemente podemos dicir que son a herdanza dunha política do pasado e que aínda hoxe se esforzan en continuar nesas instancias administrativas, políticas e, incluso, académicas. Lugares como a lagoa de Antela ou a de Cospeito foron sacrificadas para gañar terras agrarias Outro elemento a considerar é o da xestión da auga e a planificación enerxética. Quizais moita xente descoñece que España é o quinto país do mundo e o primeiro de Europa con máis encoros. Se temos en conta o seu tamaño relativo decatarémonos do que isto supón de alteración da dinámica hidrolóxica a gran escala con efectos ecolóxicos perversos a todos os niveis para, en definitiva, crear problemas onde non os había. Nos anos 80, xa en plena democracia, o presidente de entón, Felipe González, culminou o encoro de Riaño, na montaña leonesa, herdado directamente de Franco, infraestrutura que a día de hoxe non resultou útil para ninguén e arrasou un dos vales máis extraordinarios do norte peninsular. Aquí tivemos máis sorte e esquivamos a bala do encoro de Navia de Suarna. Os ecos da tradición franquista pódense escoitar nesa (ultra) dereita iletrada e anticientífica que se acende coa directiva europea que trata, precisamente, de derribar represas para restaurar o estado ecolóxico de ríos e que mesmo é empregada para atacar politicamente en situacións dramáticas como a da DINA en Valencia. A medida que se pechaban ríos, desecábanse zonas húmidas. Lugares como a lagoa de Antela ou a de Cospeito foron sacrificadas para gañar terras agrarias. Tivo consecuencias nefastas para a biodiversidade pero tamén para o ciclo da auga, a fixación de carbono e o clima local. Paramos de destruír estes valiosos ecosistemas? Non. Estímase que no seguinte medio século aínda se perderon 60% dos que quedaban. Cómpre dicir que noutros lugares algunhas destas zonas húmidas restauráronse ou están en proceso de facelo. Que pasa aquí con Antela? Por último, a ultradereita actual, política ou social, ten unha especial teima con todos os depredadores, dende o raposo ao icónico lobo, sobre o que ten unha obsesión enfermiza e que contaxia outros sectores da nosa sociedade. No franquismo existía o que se denominaban Juntas Provinciales de Extinción de Animales Daniños y Protección de la Caza. Estas Juntas levaron a case á extinción moitas especies e romperon relacións ecosistémicas que aínda estamos a pagar a día de hoxe. O seu espírito chega aos nosos días e os vociferantes anti-alimañas de hoxe son a herdanza da cultura anti-ciencia do franquismo. Ecos, todos eles, difíciles de acalar.