Cosmopolitismo: unha reflexión crítica

É moi probábel que cando se debate sobre as arelas e as razóns dos nacionalistas dunha nación sen Estado alguén, presentándose coma fervente partidario do cosmopolitismo, manifeste que se sinte un cidadán do mundo. E aínda é moito máis probábel que, quen así se manifesta, sexa un afervoado defensor, a tempo completo ou parcial, da identidade nacional dominante nese Estado. Semella necesario, xa que logo, tomar certo distanciamento e cautela no que respecta ao uso xenérico e acrítico cando se trata do devandito concepto. Vexamos! Desde o estoicismo grecolatino até a actualidade, e pasando por Kant, o pensamento cosmopolita dinos que todos os seres humanos, independentemente das nosas orixes e condicións, facemos parte dunha mesma comunidade. Porén, este logro do pensamento moral e político consistente no recoñecemento dunha pertenza común e universal tamén implica interrogantes e cuestións filosóficas, epistémicas, culturais, éticas, xurídicas e políticas. Pensemos, a este respecto, no xeito en como nos comprendemos como humanidade; no alcance e dimensións das nosas responsabilidades e obrigas; en até onde abranguen os sistemas normativos e regulatorios ou en como organizamos e institucionalizamos a nosa convivencia. Mais tamén, afortunadamente, hoxe aceptamos, polo menos na teoría, que como membros dunha única especie todos debemos ser considerados coma un fin en si mesmo e merecedores de igual dignidade e respecto. O problema aparece cando, malia o innegábel progreso moral que esta visión supón, xorden propostas pretendidamente fundamentadas na tradición cosmopolita que, máis que conclusións lóxicas derivadas necesariamente da premisa do recoñecemento universal de igualdade dos seres humanos, adoitan ser opcións nesgadas de modelos de gobernanza global. Neste sentido, para certo cosmopolitismo xurídico-político sería necesario o estabelecemento dunha Cosmo Polis ou "Estado Mundial" capaz de gobernar toda a humanidade, ao que se subordinarían os Estados actuais, e que prevalecería por riba das estruturas, identidades e comunidades políticas existentes. Atendamos pois, a seguir, a unha das razóns máis aducida para xustificar a necesidade da instauración dunha organización de poder mundial. Goberno mundial Para os defensores dun organismo centralizado que dirixa a política mundial, a intensidade dos procesos de transnacionalización e de interdependencia globais non só estarían a erosionar a soberanía e a autonomía dos Estados contemporáneos senón que tamén están a xerar novos retos e desafíos que rebordan a capacidade destes para abordar e solucionar problemas que os transcenden. Nesta liña, o prestixioso xurista Luigi Ferrajoli, ten salientado con acerto a enorme limitación operativa dos estados para enfrontar en solitario grandes problemas globais tales coma a mudanza climática, os conflitos bélicos, as crises migratorias, os desafíos tecnolóxicos, as chantaxes dos mercados, o narcotráfico, as pandemias ou as catástrofes naturais, entre outros. Pode que a mudanza desta inxusta orde internacional precise máis de internacionalismo que de cosmopolitismo Mais, perante a razoabilidade e o atractivo destas argumentacións, cabe preguntarse se as dificultades e carencias funcionais dos Estados neses ámbitos poden ser corrixidas mediante a instauración dun goberno mundial ou se este sería desexábel. A tal efecto, son varias as obxeccións que poden formularse. Por unha banda, esta proposta cosmopolita desconsidera o valor democrático asociado ao autogoberno, á autodeterminación e á soberanía dos pobos e nacións, afastando a cidadanía aínda máis da capacidade de decidir e de exercer control sobre os mecanismos de poder. Por outra, coma ten sinalado Chantal Mouffe, baixo a aparencia do consenso procúranse agochar os conflitos e antagonismos inherentes a unha situación política global de inxustizas e desigualdades sociais. Neste sentido, ese modelo de universalismo político o que pretendería sería impor unha visión particular e etnocéntrica do mundo que prescinde e exclúe outras visións e proxectos alternativos sobre o mesmo. Non esquezamos que o propio Kant renunciou á solución dun Estado Mundial dado o enorme poder coactivo que o mesmo podería acumular e o risco da súa instrumentalización polos máis poderosos. Así mesmo, o estabelecemento dunha tal institución mundial, sen mudar a base da actual orde mundial imperialista, non só non parece ofrecer ningunha garantía para superar a posición de dependencia, submisión e subordinación dos pobos e nacións, con ou sen Estado, senón que podería afianzala. Pode que hoxe a necesaria e urxente reforma das antidemocráticas institucións internacionais e a mudanza desta inxusta orde internacional precise máis de internacionalismo que de cosmopolitismo.