Patrimonio industrial: memoria, innovación e historia viva

As comarcas da provincia da Coruña gardan un patrimonio industrial e cultural que fala do esforzo e da creatividade das súas xentes. Instalacións como a Central Hidroeléctrica do Tambre, as minas de San Finx, a Baleeira de Caneliñas, ou as conserveiras e estaleiros de Muros e Fisterra son testemuñas da historia do traballo e da transformación do territorio, e permiten comprender a relación entre a paisaxe, a técnica e a sociedade. Estes espazos, conservados e estudados, ofrecen unha mirada directa á evolución industrial da comarca, desde a extracción de minerais e o aproveitamento da enerxía hidráulica até a industria conserveira e naval, que marcaron o ritmo económico e social das comunidades locais de Galiza. Estes bens, grazas a que foron estudados e visitados, convertéronse en ferramentas pedagóxicas e culturais que axudan a conectar xeracións, permitindo que novos públicos, desde rapaces até expertos na materia, experimenten o valor do patrimonio industrial. A observación directa da maquinaria antiga, os sistemas hidráulicos, as instalacións portuarias e as conserveiras ofrecen unha comprensión que vai máis alá dos libros ou arquivos: ensina o traballo, a planificación e a visión que transformaron Galiza en cada período histórico. Para xerar maior conexión co público e visibilizar estas riquezas, a Deputación da Coruña artellou diferentes actividades abertas á cidadanía. Xosé Penas, responsábel da organización das Xornadas Europeas do Patrimonio da Deputación da Coruña, sinala que "é o segundo ano que levamos celebrando estas xornadas. Tendo en conta a tremenda cantidade de patrimonio que temos, pareceunos boa idea poder abrir as portas do noso patrimonio á cidadanía e ver a súa resposta". Segundo Penas, a acollida foi moi positiva: "A proposta foi moi ben recibida, enchéronse todas as actividades, moitas delas xa quedaron completas días antes da inauguración. De feito, parte deste recibimento foi porque moitas destas actividades coinciden co festival Espazos Sonoros, xuntando música con patrimonio". O programa, que inclúe visitas guiadas, talleres e rutas, combinou cultura, natureza e ciencia para achegar a cidadanía á riqueza do noso legado industrial. Entre as actividades destacadas atopáronse o obradoiro de astrofotografía básica impartido polo fotógrafo Jorge Calderón no monte San Bartolo, que ofreceu unha experiencia práctica para capturar o ceo nocturno e reflexionar sobre a contaminación luminosa. "O ano pasado intentamos facer esta actividade, máis non se puido polo temporal. Ao final decidimos volvelo intentar, pois temos a sorte de ter un entorno e un ceo moi capacitado para facer este tipo de xornadas como para deixar pasar a oportunidade", comenta Penas. Mais o eixo central desta reportaxe recae sobre o patrimonio industrial. As minas de San Finx, situadas no concello de Lousame, son un exemplo de minaría de wolframio que sustentou a economía local durante décadas. A súa estrutura e maquinaria permanecen como memoria dunha época de intensa actividade, permitindo comprender os procesos de extracción e transformación de minerais e o impacto social desta industria. Similar relevancia teñen a Central Hidroeléctrica do Tambre, no concello de Porto do Son, e a Baleeira de Caneliñas, en Cee, ambas como exemplos de aproveitamento de recursos naturais mediante tecnoloxías avanzadas para a súa época, que abriron camiños á modernización industrial. Ademais, a Asociación Buxa sinala a importancia doutros elementos patrimoniais industriais, como fábricas conserveiras de Muros e Fisterra, estaleiros históricos, muíños e pontes de ferro que conectan concellos e ríos. Cada un destes espazos non só conserva memoria material, senón que tamén permite entender a organización social e económica das comunidades. A visita a estas instalacións é unha viaxe ao pasado que evidencia a habilidade técnica, a inventiva e o esforzo colectivo que definen o desenvolvemento desta provincia. Con vistas ao futuro Penas destaca a necesidade de implicar a mocidade: "As nosas actividades están divididas en varias temáticas para todo tipo de idades. A nosa intención é nesta semana xuntar diferentes tipos de patrimonio e atraer o máximo número de persoas. Por iso escollemos distintos tipos de patrimonio, para poder atraer todo tipo de intereses e gustos". O obxectivo é que escolares, mozos e mozas comprendan que o patrimonio non é só un conxunto de obxectos ou edificios, senón unha parte viva da súa identidade, que merece ser coñecida e preservada. "O noso patrimonio é inmenso e descoñecido. Co tempo queremos expandir e axudar concellos a recuperar o patrimonio perdido e descoidado. Estas actividades poden axudar a que a xente se achegue, presionando as administracións a que invistan máis na nosa cultura e arredores. Non somos nada sen o noso patrimonio", engade Penas. Por iso, a programación combinou rutas a espazos industriais e naturais, obradoiros prácticos e actividades culturais, xerando experiencias que conectan historia, ciencia e entorno natural. Entre os lugares destacados, o faro de Cabo Vilán amosa a importancia da navegación e seguridade marítima, mentres que o Castelo de Mesía representa a fortificación e defensa do territorio. Mais a verdadeira riqueza, segundo Xosé Penas, reside en espazos industriais como os muíños de auga ou pontes de ferro, que permiten apreciar a evolución da tecnoloxía e o impacto humano na paisaxe: "Buscar diferentes formas de facer chegar o noso patrimonio á mocidade é primordial", insiste. Estes elementos industriais son centrais para comprender a historia económica e social, desde a minaría até a industria conserveira, pasando pola construción naval e a xeración enerxética. O percorrido polo patrimonio industrial non só serve para aprender, tamén convida á reflexión sobre a sostibilidade e o uso dos nosos recursos. A visita a centrais hidroeléctricas, minas ou conserveiras ensina sobre planificación, aproveitamento en materiais e adaptación ao medio, conceptos que seguen sendo de moita actualidade. Así, o patrimonio industrial convértese nunha ferramenta educativa que combina historia, técnica e valores sociais. A integración do obradoiro de astrofotografía complementa a experiencia, permitindo aos visitantes conectar coa natureza e co cosmos: planificar sesións, evitar luz artificial e procesar imaxes de estrelas e constelacións transforma a noite nun espazo de aprendizaxe e contemplación. Calderón, cunha ampla experiencia en proxectos científicos e culturais, asegura que a actividade busca que calquera poida mirar o ceo con outros ollos, cultivando paciencia e respecto polos ritmos naturais do universo. O modelo de participación gratuíta con inscrición previa fomentou a implicación cidadá e compromiso co territorio. Cada actividade busca que a cidadanía experimente o patrimonio non só como un espazo físico, senón como algo complexo que entrelaza pasado, presente e futuro. Tal e como resume Penas: "Pensamos que iniciativas deste tipo poden fomentar un maior compromiso social. Non somos nada sen o noso patrimonio". A combinación de espazos industriais, naturais e culturais ofrece unha visión ampla do legado da provincia. Desde os talleres prácticos até as visitas a fábricas conserveiras, minas e pontes, cada actividade ensina a valorar a técnica, a innovación e o traballo colectivo que fixeron posíbel o desenvolvemento da provincia. O patrimonio industrial convértese así nun eixo central de memoria, educación e identidade. O coñecemento do patrimonio histórico, e en particular do industrial, é esencial para comprender a evolución social, económica e tecnolóxica da provincia. Espazos como a Central Hidroeléctrica do Tambre en Noia, as minas de San Finx en Lousame, a conserveira de Cerqueira en Ribeira ou a Baleeira de Caneliñas non son só testemuñas de procesos produtivos pasados, senón tamén pezas fundamentais para entender como se configurou o territorio e a vida das comunidades. "O patrimonio industrial amósanos unha parte da nosa historia que non sempre está á vista, e é vital que a xente o coñeza, o valore e participe na súa conservación", comenta Xosé Penas, para quen este tipo de patrimonio pode actuar como motor educativo e social, axudando a que novas xeracións comprendan as transformacións que modelaron a sociedade e fomentando un compromiso activo coa preservación e recuperación de espazos históricos que, sen este coñecemento, poderían desaparecer ou ser esquecidos. Finalmente, Penas deixa clara a vontade de continuar con estas experiencias: "A nosa idea é seguir con xornadas o próximo ano. Gustaríanos ir medrando, incorporando máis orzamento e novas xornadas patrimoniais". A visión de futuro inclúe seguir mesturando cultura, ciencia e natureza, expandindo o coñecemento e a accesibilidade do patrimonio industrial a novas xeracións, garantindo que este legado histórico siga vivo e próximo á cidadanía. En definitiva, o coñecemento e a conservación do patrimonio, en todas as súas formas (industrial, histórico, cultural ou natural) é esencial para comprender a identidade dunha sociedade e o seu desenvolvemento co paso do tempo. Os bens materiais e inmateriais contan historias de moito esforzo, innovación e comunidade, permitindo que as persoas conecten coa súa propia historia e coa paisaxe que as rodea. Preservar este legado non só enriquece a nosa memoria colectiva, senón que tamén ofrece ferramentas para educar as novas xeracións, fomentar o respecto polo territorio e valorar a diversidade cultural e natural. "Non somos nada sen o noso patrimonio", conclúe Penas. O patrimonio é, en síntese, unha ferramenta viva para conectar pasado, presente e futuro. Cada visita, cada obradoiro, cada experiencia permite reflexionar sobre a importancia de conservar e valorar o que recibimos das xeracións anteriores, lembrándonos que o noso legado é tamén unha responsabilidade e unha oportunidade para construír unha sociedade máis consciente, culta e respectuosa co seu entorno. Pasado, presente e futuro O patrimonio industrial da Coruña é un arquivo vivo do esforzo humano. Pontes de ferro, muíños, minas, conserveiras e estaleiros contan historias de innovación, traballo e comunidade, e cada estrutura conserva un fragmento da memoria colectiva. Coñecer estes lugares axuda a valorar o progreso técnico e a importancia de preservar os vestixios que amosan o esforzo e a creatividade das xeracións anteriores. A combinación de industria, natureza e ciencia transforma cada experiencia nunha aprendizaxe activa e reflexiva, lembrando que o patrimonio industrial é memoria, identidade e futuro, e que a súa conservación non son pedras e máquinas, senón tamén historias, loitas e vínculos comunitarios que forman unha identidade propia.