Iniciativas crebeiras que coidan da Costa da Morte

Na Costa da Morte soe "haber mar", iso dicimos cando o mar está bravo, cando abundan os tombos e as correntes son fortes. Sobre todo no inverno, estes días de moito mar son os que bañan de lixo o litoral. É, entón, no inverno, cando a paisaxe amosa con nitidez a súa condición: a dun medio contaminado. No verán, pola contra, entre os servizos de limpezas de praias, pensados para embelecer a paisaxe estival, e unhas condicións mariñas máis apracibles, é máis sinxelo ollar para outro lado, pero as crebas están aí. Para quen descoñeza o termo, as crebas son todo aquilo que trae o mar, e "ir ás crebas" era, antigamente, unha práctica certamente aventureira na cal sorprenderse cos restos de naufraxios ou calquera obxecto que a vida no Atlántico puidese deixar á deriva. Hoxe, as crebas non son algo anecdótico, supoñen un grave problema de contaminación mariña. Nos imaxinarios ficticios dos discursos máis capitalistas interesa anunciar a posible apocalipse futura, porque nos deixa de pedra, inmóbiles e ausentes na creación de respostas frutíferas. É unha boa estratexia para frear calquera cambio. Pero o asunto é que xa hai en marcha moitos apocalipses no planeta e, como non, esta condición ferida do mar é un deles. Porque, cando se fala de planeta ferido, que vai ser se non isto? Que vai ser se non ver a costa así, chea de cordas, de polistireno desfeito, de botellas de Coca-Cola, de botas de peregrinos, de esqueletos de gaivota envoltos en redes, de pellets agochados entre a area, de galletas de chapapote ou de percebes nacendo en bidóns de plástico? Esta crúa estampa invítanos sen descanso á cuestión de "que podemos facer". Entre outras cousas, sería bo ter presente o saber de Donna Haraway de "cultivar a arte de vivir nun planeta ferido". Esta é unha "arte" que pasa pola aceptación e visibilización das zonas que demandan ser atendidas, de darlles a importancia que merecen. Desde as institucións públicas deberíase poñer no centro todas elas, telas sobre a mesa e abordalas profundamente. Pero non hai que esperar, creo eu, ó espertar do sector institucional, porque os proxectos rexenerativos veñen tamén das marxes. Na Costa da Morte, a iniciativa popular impulsou a creación duns cantos, e imos falar aquí deles. Quen coñece a zona, sabe que a Asociación Mar de Fábula, de Camelle, en Camariñas (Terra de Soneira), leva xa tempo na primeira liña de combate contra a contaminación mariña, concretamente desde 2014. As súas accións van desde a limpeza directa de praias e coídos, ata un incrible traballo educativo tanto nas escolas da contorna como na súa propia sede, bañada de arte crebeira. Pero, ademais, actúan como coordinadores e apoio de moitas outras iniciativas que percorren a costa enteira. A súa experiencia e determinación fai deles o motor que mantén vivo o coidado do mar e tamén o faro ó que ollar para orientarnos. Por outra banda, no Freixo, en Outes (comarca de Noia), a Asociación de Mulleres do Sector Pesqueiro SEO Fisterra-Ría de Muros e Noia creou o Centro de transformación do lixo mariño ou Aula sostible do Freixo. Un espazo inmensamente colaborativo nado do traballo conxunto de diversas entidades de inclusión social, como son a Misela, A Creba e Adisbismur, xunto co GALP, o Concello de Outes e a coordinación e impulso desta asociación de mulleres mariscadoras. Trátase dunha aula desde a cal se organizan limpezas do litoral e se transforma o lixo recollido en útiles de pesca. Poñendo en práctica o sistema de reciclaxe Precious Plastic e nun círculo fechado de autoconsumo, fabrican obxectos como cintos para as mariscadoras, agullas, peites ou perchas. É, sen dúbida algunha, un tesouro sociocultural, un lugar radicalmente conectado coas necesidades locais recoñecido co primeiro premio de Economía Azul da Consellería do Mar. Tamén desde o campo da inclusión social, neste caso desde a Asociación Íntegro de Nantón, en Cabana de Bergantiños, xorde o proxecto Diversiplás, nome abreviado de Diverso + Plástico. Nun contexto de traballo con persoas con diversidade funcional, créase este espazo que mestura integración, concienciación e acción. Empregando a mesma metodoloxía que no Freixo, aquí o plástico das praias convértese nunha materia prima coa que traballar. Fabrican novos obxectos como mosquetóns, macetas ou pulseiras, que poñen á venda na súa páxina web. Pero ademais disto, instalaron 25 puntos de recollida por toda a Costa da Morte e conseguiron tecer así unha rede necesaria para unha reciclaxe efectiva e local. Desde o campo do deseño, o proxecto Lixo Atelier, creado en Louro, en Muros (comarca homónima), por María, mestura a visibilización da contaminación mariña coa xoiaría. Ela crea orixinais pezas que portan dentro delas anacos de lixo atopado nos areais. Dun xeito simbólico, María xoga co potencial creativo que ofrece unha realidade coa que cohabitar. Ó mesmo tempo, realiza talleres de xoiaría nos cales baixar ás praias para contactar de forma directa co problema e traballar a concienciación. Diferentes olladas Falamos con Xosé (Mar de Fábula), Adela (Centro de transformación do lixo mariño), Noelia (Diversiplás) e María (Lixo Atelier), representantes das catro entidades, para coñecer o seu punto de vista. A primeira dúbida que emerxe é a de cales son as accións clave para unha loita efectiva contra o lixo mariño, á cal, Xosé, con moitos anos de experiencia ás costas, indica: "Seguir limpando a ribeira ao tempo que traballamos para atallar as fontes de contaminación na orixe". Por outra banda, Adela fai fincapé na toma de conciencia colectiva. Di ela: "Eu creo que deberíamos aprender a consumir mais conscientemente. Tamén é importante a educación desde os centros educativos". Igualmente para Noelia, a sensibilización é esencial, mais engade que "outra das claves está en retirar da nosa contorna o plástico que chega, a través da limpeza de espazos públicos [...]. E, finalmente, temos que reciclar e transformar eses residuos para darlles unha segunda vida, transformando o lixo en produtos útiles para o noso día a día". María, por último, esixe tamén responsabilidades políticas: "O máis efectivo é tomar conciencia e esixir responsabilidades para quen ten na súa man facer un cambio. Necesítase blindar a protección do noso mar e da nosa natureza en xeral. Por outra banda, traballar a conciencia como individuos. Igualmente non creo que sexa positivo culpármonos como consumidores, cando moitas veces nin temos os medios para saber o que consumimos nin para consumir dun xeito máis responsable. Pero si que deberíamos ser máis conscientes do papel que temos individualmente dentro dunha sociedade". E como este é, á fin, un problema complexo con moitos axentes implicados, preguntamos que institucións ou organismos clave se botan en falta. Na perspectiva de Xosé, "bótase en falta unha meirande implicación das institucións públicas, a resistencia dos fabricantes á modificación dos seus procesos e da gran distribución para adaptarse ás novas normativas". Para Adela, "debería existir un organismo que marcase protocolos reais e efectivos no caso de desastres ecolóxicos", ao igual que para María, xa que segundo ela "falta unha institución real que se preocupe polo que está pasando e lexisle en favor do medio e non en favor do consumo e a produción. O Goberno da Galiza bótase en falta sempre, se falamos da contaminación do medio en xeral. Tamén se botan en falta organizacións máis pequenas como, por exemplo, unha comunidade veciñal que entenda que nos podemos agrupar para coidar o noso medio e, aínda que soe utopía, poder organizarnos de forma máis comunal". Por outra banda, no ollar de Noelia, non interesa tanto facer unha división de responsabilidades, "debemos estar todos implicados, xa non se trata de organismos e institucións, senón que cada quen desde a súa propia casa xa pode estar realizando accións que promovan a redución, a reutilización e a transformación deses plásticos que se acumulan cada día nas nosas papeleiras". Como persoas implicadas de cotío co tema, é enriquecedor achegarse ás súas visións de futuro. Que futuro imaxinan elas para este problema ecolóxico? Xosé afirma que contemplar "un futuro é complicado se non hai máis concienciación cidadá. En Mar de Fábula levamos 10 anos limpando o mar e, despois dunha década, seguimos apañando nas praias a mesma sorte de lixo plástico e as mesmas ou maiores cantidades", comparte o activista. Adela di que quere ser positiva e "pensar que vamos tomando conciencia sobre o uso do plástico, pero quédanos moito camiño por andar. Tamén imaxino que haberá lugares do noso medio que non sexan recuperables ambientalmente". Inevitablemente, hai un pesimismo latente que nace da análise realista da actualidade, pero tamén hai cambios en marcha que dan forzas no camiño. Como di María, "non podo ser moi positiva en vistas ao que estamos vivindo, pero como individuos e como pobo si que vexo un espertar. Prefiro ser optimista e pensar que, entre todos, que non somos poucos, imos a conseguir cambiar". Mentres haxa concienciación, na visión de Noelia, "poderemos desenvolver as accións individuais necesarias para poder atallar o problema. Tal vez non logremos erradicalo de todo, pero está claro que millóns de persoas facendo cousas pequenas en lugares pequenos poden alcanzar grandes obxectivos". Tras escoitar as voces destas persoas clave, pódese concluír que o panorama é un desafío e que a única resposta posible é a acción. Non deixar de mobilizarse para activarmos e activar outros axentes. Iso si, sen esquecer sinalar aqueles que son altamente responsables da polución dos mares e tamén do abandono da xestión. Falamos da grande industria e das institucións públicas, por suposto. Porque, acaso non é inxusta e terrible a individualización do problema? Aínda tendo un potencial revulsivo en cada unha de nós, compre premer para que asuman o problema aqueles que romperon o xoguete. Nunca se sabe onde nin como resoará o eco das accións, mais é sinxelo e tamén xenial imaxinar unha Costa da Morte repleta de iniciativas crebeiras que miren de fronte as feridas que percorren esta terra do mar. Igualmente, mais que construír o presente sobre as prospeccións futuras, ten todo o sentido erixilo sobre unha vontade actual. Neste caso, os proxectos aquí presentados manifestan a gran vontade de coidar o medio no que vivimos e cohabitamos con outros seres. Este feito, de inmenso valor, debería ser a pauta e punto de partida de todo. Se queremos vivir ben, sigamos o seu camiño. Que é o 'Precious Plastic'? Éun sistema de reciclaxe creado en 2013 por un grupo de deseñadores neerlandeses, e como indican na súa páxina web, é o "big bang da reciclaxe de plástico". Verdadeiramente revolucionario, en canto democratiza estes procesos, é un sistema composto por tres máquinas e un funcionamento sinxelo ao que podemos acceder a través da súa páxina web ou a través de entidades que traballan na súa difusión, como é o caso de Fair Enough, na Galiza. Esta entidade foi a responsable de implementar o Precious Plastic na Costa da Morte, tanto no Diversiplás de Cabana como na Aula sostible do Freixo. É interesante o emprego deste sistema innovador porque da un gran poder a quen o acolle, outorgando a posibilidade de xestionar de comezo a fin a reciclaxe. Compre sinalar, tamén, que non todo o lixo mariño é reciclable aquí, xa que moitas veces o desgaste dos obxectos que veñen do mar impide identificar o tipo de plástico e é, polo tanto, inclasificable. Mais, sexa plástico vido do océano ou da terra, este é, desde logo, un método prometedor para facilitar a economía circular a pequena escala.