De festa en festa e sigo porque me presta

O Entroido, as foliadas, as festas da túa parroquia, as do lado... Galiza, desde tempo ben antigo mantén un calendario de celebracións, festas populares e tradicionais que marcan a vida das comunidades que as acollen. Así, cada colectivo organiza os seus propios eventos co resultado da fusión de música, baile, comida e rituais cunha función primeira claramente delimitada: reunir a comunidade e reforzar a identidade desta. Ante o interese de estudo que supoñen estes acontecementos, Sermos Galiza dialoga con Rafael Quintía, Manuel Gago e Beatriz Busto, tres nomes expertos nas festas patronais da Galiza que veñen de colaborar nos faladoiros organizados polo Concello de Redondela e a Asociación Alén Nós baixo o título de "Un país en festa": faladoiros e foros de debate sobre as celebracións das festas patronais na Galiza. Segundo o antropólogo, profesor e escritor Rafael Quintía (Salcedo, 1971), as festas patronais son espazos colectivos nos que a comunidade se celebra a si mesma. Entendendo que desde épocas ben antigas —xa hai epígrafes galaico-romanos nos que se relata isto— cada comunidade ten un patrón que se identifica como santo protector da mesma, organízanse actividades que combinan o relixioso e o profano e que serven, en máxima instancia, para socializar, crear memoria común e fortalecer os lazos interxeracionais. Así, alén do motivo de celebración do santo patrón, participar na festa implica integrarse na vida da comunidade e na historia da mesma, pois ademais de ser ritos colectivos e participativos tamén son ámbitos de socialización e de transmisión da cultura. Como mencionabamos, estas festas son espazos para reafirmar a comunidade local, polo que serven para exaltar esas características distintivas das outras e para diluír a individualidade dun e reafirmar a colectiva. Porén, é unha realidade innegábel que en moitas localidades se están a recuperar rituais e indumentarias antigas vencelladas ás festas patronais, así como festiculizando tarefas hoxe xa esquecidas e que na súa orixe foran, precisamente iso: tarefas, nunca festas. Mais segundo o estudoso, isto non ha de interpretarse como unha simple recreación nostálxica e, moito menos, como unha ofensa, senón máis ben como unha forma de manter viva a cultura, pois esta é un proceso dinámico que se ten que ir adaptando ás novas realidades, en contraposición directa a un obxecto fosilizado. Hai procesos de recreación de labores de traballo como a malla, onde a xente recrea e mesmo se viste como tal, e di o propio Quintía como resposta que é "máis interesante isto como forma de, polo menos, espertar o interese polas prácticas de antes e por coñecer a cultura propia que, por exemplo, celebrar o Halloween e transformar toda a festa do ciclo de defuntos nun Entroido do terror con asasinos en serie, violadores trastornados e motoserras. Estas ideas si que deturpan e transforman a idea da festa orixinal (neste caso a de defuntos). Así que, tendo en conta o tipo de dinámicas que se están dando na actualidade, non vexo tan mal a folclorización dos labores". Isto é, a resignificación das festas e dos ritos é habitual, e reflicte a capacidade das comunidades de adaptar tradicións antigas ás novas realidades sociais pero mantendo a súa función. Tradicións en evolución Nesta mesma órbita, o xornalista e profesor Manuel Gago (Ribeira, 1976) considera que a esencia da festa está precisamente na súa mutabilidade. Defínea como un organismo vivo, un reflexo directo dos cambios sociais e, como tal, non deberiamos ter medo a isto. Deste modo, o máis importante é "fortalecer os lazos entre as persoas, limar asperezas, as tensións", polo que "na medida en que as festas galegas sigan cumprindo estas funcións, seguiremos sendo moi fieis ás festas tradicionais e sempre teremos festas tradicionais", relata Manuel Gago. Que a sociedade galega actual está inmersa en profundos procesos de cambio que afectan a todas as súas esferas —desde o mundo rural tradicional ate o máis urbanita— é, mais que un feito, unha realidade. Mais en cada un deses espazos as identidades negócianse e redefínense constantemente. Dentro dese panorama, as festas constitúen un dos elementos con maior capacidade para xerar consenso social, pois como xa aludiu Quintía, son capaces de reunir persoas con experiencias, idades e traxectorias moi diferentes baixo un mesmo sentimento de pertenza, porque da súa habilidade para actualizarse e incorporar novas xeracións dependerá a súa supervivencia. Neste sentido, e en palabras de Gago, nun futuro "non veremos as festas patronais como as vimos nos últimos anos, con esa idea de festa por parroquia. Iremos cara ao encontro de parroquias, alianzas, cara a grupos que van moito máis alá, pois a mobilidade é cada vez maior". Xaora, que vaian —e estean a mudar— non é sinónimo de que non sexan necesarias, de feito, todo o contrario. É preciso retomarmos a idea do porqué do deseño da festa: crear conexión da comunidade e constituír un espazo de memoria común, de encontro e alianza. E, como relata Gago, "se nos paramos a pensar no mundo presente moitos dos grandes círculos familiares que había están rachados, a nosa relación coa orixe non é constante movémonos, desprazámonos, volvemos...). Creo que estas festas patronais van funcionar moito como o espazo que nos dá a escusa para poder seguir mantendo os vínculos comunitarios, o cal era, precisamente, a súa función máis antiga. Hai que ter en conta que coas transformacións sociais e a expansión das redes nos últimos 20 anos houbo unha ruptura de moitas das identidades, e, para conseguir mantelas, estas festas son fundamentais. É certo que se acodes a unha festa popular hai xente maior, mais a xente nova tamén continúa acudindo e é, en efecto, por esa necesidade xeneralizada de crear e manter comunidade". Pero se nunca hai que esquecer o papel da festa, moito menos o papel das institucións dentro da mesma, porque é certo que as festas tradicionais son aquelas vinculadas coas parroquias, mais nos últimos anos, especialmente desde a década dos anos 60 e 70, comezaron a entrar en auxe festas laicas de tipo gastronómico ou recreación histórica nas que o acto relixioso non ten espazo de seu e a institución cobra o papel organizativo. Como relata Gago, "estas son moi abundantes na Galiza e están moi relacionadas co momento no que a sociedade tradicional empeza a declinar". O máis importante é que, teña quen teña a man organizativa, "haxa festas populares de todo tipo, porque dan espazos de socialización que até o de agora as zonas rurais non podían dar. Os concellos o que permiten é xerar un espazo de continuidade para festas que se acaban por converter en fenómenos moi importantes para as comunidades nas que están". Ao mesmo tempo, a apertura das festas a persoas de fóra, que sempre foi un compoñente histórico das celebracións populares —non hai nada máis que ver a prensa histórica galega para ver como era crucial que acudise xente de diferentes parroquias—, convértese hoxe nun factor que require equilibrio: por un lado, permite a difusión da tradición e a participación interparroquial a modo clásico; polo outro, xera —ou pode xerar— conflitos cando visitantes alleos non comprenden os códigos rituais propios da comunidade e tratan de sobrepasalos. Gago exemplifícanos o suceso con feitos recentes como os da festa de Castro Landín (Cuntis, comarca de Caldas) pois "houbo un momento no que se encheu de moita xente e que esta non entendía a ritualidade do proceso de prender os fachos das fogueiras de San Xoán e acabou por xerar problemas coa xente da comunidade. Decidiron fechar a festa para pensar, e cando volveron abrir aprobáronse formas de explicar á xente como tiña que actuar e, en consecuencia, lograron levar a festa polos caudais agardados". Posibelmente este vaia ser un problema cada vez máis frecuente, mais van ter que ser as comunidades locais as que aprendan a regular os límites, as que logren —ou traten de lograr— regular os límites para ensinar á xente como funcionan as cousas e, deste modo, conseguir que as súas festas vaian encamiñadas no seu sentido e non a modo globalizado. A música fai o baile Mais dentro desta breve aproximación á festa popular non vaia pensar a lectora ou o lector que non hai espazo para un dos seus elementos vertebradores: a música e, en especial, o baile. Neste contexto, a investigadora e profesora Beatriz Busto (Santiago de Compostela, 1979) lembra que a música sempre tivo un papel fundamental porque "obviamente é un elemento que se relaciona co ocio, co desfrute, co lúdico... e sempre tivo un papel fundamental, basicamente, porque a música fai o baile, o que supón o desfrute extremo por excelencia", explica. Alén disto, a música e o baile permiten unir xeracións ao crear un espazo de enculturación no que é o propio contexto a través do fenómeno en si mesmo o que asegura a pervivencia. É simplemente estar alí presente o que fai que non sexa precisa unha escola determinada. Deste modo, tal e como afirma Busto, "estar na festa dun xeito activo (ou tamén incluso máis pasivo) fai que as persoas se enculturen da festa a través de ferramentas que só teñen que ver coa oralidade". Busto vincula moito esta idea co concepto tan soado de "transmisión interxeracional", pois a investigadora defende que é certo que é —e foi— moi importante para que estes espazos compartidos entre xeracións se produciran e a mocidade aprendera dos máis maiores. Peroesa ruptura xeracional rompeu alá polos anos 50 e 60 coa perda da transmisión directa de polo menos dúas xeracións. Pero isto non significa que "a oralidade non poida ser retomada, pode que non sexa a través do xeracional, aínda que tamén. A oralidade podémola transmitir entre nós: persoas mozas, menos mozas, cativada, informantes patrimoniais de xeracións maiores... O importante da oralidade é que se sigan dando os contextos sociais nos que se produza enculturacións. Así pois, o máis relevante para a pervivencia no presente e no futuro das fórmulas festivas e da música tradicional galega é que se sigan producindo espazos nos que circule de xeito improvisado e enculturado esa realidade", apunta Beatriz Busto. Retomando esa consideración das institucións e o seu papel na organización da festa que faciamos da man de Manuel Gago uns parágrafos arriba vincúlase a idea que Busto ofrece sobre os límites do Día das Letras Galegas. Vimos de dedicar as Letras Galegas 2025 por primeira vez á tradición oral, ás cantareiras, e se ben é certo que o apoxeo en visibilidade foi notorio, non tanto noutros ámbitos nos que quedou moito por afondar. Reflexiona Busto en que "faltou mergullar en certos aspectos como a abundancia: o feito de que a oralidade cantada formaba parte do substrato cultural do noso país e, como tal, todo o mundo cantaba e todo o mundo bailaba. Con características diferentes en todos os puntos da Galiza existían manifestacións que tiñan que ver co universo das cantadoras, e non sei até que punto a celebración das Letras traballou desde as diferentes institucións nese sentido. É algo que forma parte do noso substrato cultural máis absoluto, polo que tamén é interesante reflexionar non só sobre as cantoras que foron, se non tamén sobre as cantadoras que somos e seremos". Aínda que sexa innegábel que as festas manteñen viva a tradición, tamén o é que se atopan inmersas nun contexto social e cultural moito máis amplo no que a globalización, o consumismo e a mercantilización non deixan de ter presenza. Se en nalgo coinciden e inciden os nosos entrevistados é que moitos modelos festivos actuais están cada vez máis pensados para atraer público foráneo, xerar cartos e mover masas. Cando, en esencia, o máis importante debería ser, e cedendo xa a palabra a Busto, "que o popular siga tendo oco por fóra de modelos globalizados da cultura, por fóra de modelos hiperconsumistas e hipercapitalistas, por fóra dos modelos festivalizados das festas. Así, defender a festa porque si, non por festival". Presumir do propio Poida que a día de hoxe se critique a entrada de alleos na festa da parroquia, mais posibelmente o que se estea a criticar é a masificación sen respecto do territorio propio. É máis, un dos elementos fundamentais das festas populares era que acudira xente doutras parroquias. O por que? Había que lucirse, facer os mellores foguetes, a mellor banda... e para iso é fundamental que o resto de parroquias veciñas estean. Por isto, que a xente foránea acuda aos festexos da comunidade é un compoñente estrutural da festa, mais sempre entre comunidades que compartían os mesmos códigos de conduta. O que sucede hoxe é que a afluencia de tanta xente fai que eses códigos non sexan entendidos de igual maneira, pero xamais debemos esquecer non, a festa nunca foi só para a xente da parroquia organizadora. Os magostos e o San Martiño O magosto é unha desas festas tradicionais galegas que enchen vilas e aldeas nas últimas semanas de outubro e as primeiras de novembro, o cal, ademais de ser motivo de ducias de xuntanzas populares por todo o país (desde Baiona a Ribadavia pasando por Bertamiráns e volvendo por Monfero, Vilalba ou Xinzo de Limia). Durante séculos, a festividade do San Martiño funcionou como punto de encontro entre o calendario cristián e os ritos de orixe pagá ligados á natureza. De feito, en moitas aldeas dicíase que "polo San Martiño, faise o magosto e proba o viño", porque coincidía tamén co tempo da apertura das pipas da vendima. Lume, castañas e viño novo conforman así a tríade simbólica dunha festa que celebra a abundancia, a comunidade e o paso das estacións. Hoxe, tanto o magosto como o San Martiño seguen a ser ocasións privilexiadas para manter viva a tradición.