Emilia Díaz: Unha icona na loita por despenalizar o adulterio

Ofranquismo supuxo a derrogación dos avances normativos que, en beneficio das mulleres, aprobara a II República. A nova lexislación agrandou as diferenzas respecto aos homes, e un dos exemplos máis evidentes será o tratamento do adulterio. No tempo republicano deixara de ser delito mais, en maio de 1942, a ditadura aproba unha lei que o volve penar, e con especial virulencia cara ás mulleres ao entender que as consecuencias, no seu caso, eran máis graves. Así, para elas será motivo de ingreso en prisión, mentres que para eles só se contempla castigo no caso de amancebamento, é dicir, cando vivan coa amante no domicilio conxugal ou fóra deste se a convivencia se considera “notoria”. É máis, ata 1963, o marido enganado podía matar, sen consecuencias penais, a esposa sorprendida in fraganti, pois o artigo 428 do Código Penal franquista de 1944 recollía a figura de “uxoricidio por honor”: "El marido que, sorprendiendo en adulterio a su mujer matare en el acto a los adúlteros o a alguno de ellos, o les causare cualquiera de las lesiones graves, será castigado con la pena de destierro. Si les produjere lesiones de otra clase, quedará exento de pena". Abolida tamén a lei republicana de divorcio, o intento de refacer a vida tras un fracaso matrimonial vaise converter nesa época na espada de Damocles. Unha espada que golpeou con forza a familia de Emilia Díaz Búa, unha veciña de Vilaxoán, en Vilagarcía de Arousa (O Salnés) que nos últimos compases da ditadura foi condenada pola relación que mantiña con Moncho, o home co que viviu varios anos e co que chegou a ter unha filla e dous fillos. A historia sería hoxe do máis común. Emilia casa co seu mozo de sempre, Tucho, ten unha filla, e tras uns anos de feliz matrimonio, el decide probar sorte na emigración e marcha a Holanda a traballar nunha fábrica. Na súa ausencia, Emilia namora doutro home, Moncho, cliente do bar familiar que ela atendía na parroquia vilagarciá. A relación consolídase e once anos despois do nacemento da súa filla Juana, Emilia dá a luz un bebé de Moncho, Manuel, ao que axiña seguirá unha nena, Susana. O seu marido é moito máis comprensivo que o réxime ditatorial e, para evitarlle problemas legais, accede a que Emilia lles poña os seus apelidos ás dúas criaturas que tivera con outro home. Segundo recolle a memoria familiar, pesáballe moito o cariño que aínda profesaba cara á súa muller, á que lle chega a propor facer borrón e conta nova e marchar con toda a descendencia a Holanda. Mais para Emilia, a súa parella era Moncho, por moito que a prohibición de divorcio da ditadura a obrigara a seguir unida ao seu primeiro marido. Así que decide quedar en Vilaxoán, compartindo a súa vida con ese novo amor. O caso de Emilia serviu para que o movemento feminista puxese o foco nas diferentes consecuencias que o adulterio tiña para homes e mulleres A partir de aí empeza a segunda parte da historia que, por desgraza, tampouco é nada fóra do común na época. Emilia vese mergullada nunha relación de malos tratos nun contexto ditatorial onde a violencia machista non estaba penada e ese é o factor que desencadea o conflito xudicial co pai da súa primoxénita. Tucho non quere que Juana padeza esa situación e decide levala con el a Holanda, pero a nai négase a separarse da filla e como a ditadura lle dá a patria potestade a el, decide denuncialo por abandono do fogar para retela ao seu lado. A resposta de Tucho é unha denuncia por adulterio: “Eu non quería que a miña nai fora ao cárcere pero o meu pai dicíame que non lle quedara outra que denunciala", lembra Juana. "Con doce anos preguntáronme con quen quería quedar, e aínda que eu non quería marchar de Galicia, porque a miña nai era unha persoa excelente, non me quedaba outra, non podía quedar aquí”. O seu pai negábase a que seguise compartindo casa cun home manifestamente violento: "Eu vivín iso así que, aínda que non me gustase, marchei a Holanda”. A activación do movemento feminista galego Afastar a filla do maltrato era o único obxectivo que perseguía Tucho mais a denuncia seguiu o seu curso e tivo consecuencias para Emilia. Ademais de separarse de Juana, foi condenada a seis meses de prisión menor e unha multa de 100.000 pesetas. O seu caso serviu para que o movemento feminista puxese o foco nas diferentes consecuencias que o adulterio tiña para homes e mulleres, e o 19 de decembro de 1976 celebrouse en Pontevedra unha manifestación de apoio á arousá, convocada pola Asociación Galega da Muller, na que aproximadamente trescentas persoas avogaron por unha lei do divorcio que acabara co sen sentido de ter que seguir unida de por vida a unha persoa que xa non querías e mesmo, como era o caso, coa que levabas anos sen convivir. O lema era: “Divorcio si, adulterio non. Pola igualdade ante a lei do home e a muller”. O xornal El País publicou dous días despois un artigo sobre a mobilización: "Portaban varias pancartas y daban gritos favorables al divorcio, sin papeleos y sin culpables, por la igualdad de derechos de los dos sexos y por la supresión en el Código Penal de los delitos de amor". Ademais, iniciaron en poboacións como Vigo ou Bilbao unha recollida de sinaturas que foron enviadas ao Ministerio de Xustiza. Pedían que se eliminase do Código Penal o artigo 449, o que castigaba con penas de prisión menor –de eses seis meses e un día a seis anoscalquera muller que xacera cun varón que non fose o seu home así como a quen xacera con ela sabendo que era casada. De feito, no xuízo contra a arousá condenaron tamén a Moncho, pero non por ter descendencia con Emilia malia estar casado con outra muller, senón por facelo sendo ela casada. Naquela altura, aínda recollía o artigo que o marido infiel só debía ser castigado se incorría en amancebamento, e aínda que ese era o caso, o que se lle recriminou a Moncho foi a intromisión no matrimonio de Tucho, non a ruptura do seu. Daquela, unha muller podía ser castigada por deitarse unha soa vez con outro home, pero para un marido non tiña consecuencias manter relacións extramatrimoniais con quen quixer, o tempo que quixer, mesmo sen ser discreto. O estigma perviviu incluso despois da súa morte Emilia acabará sendo indultada, mais a súa historia é un claro exemplo das consecuencias que a misoxinia franquista tivo, non só para as persoas condenadas por adulterio, senón tamén para as súas familias pois, tras o seu pasamento, que tivo lugar apenas un par de anos despois do xuízo, a descendencia ficou desamparada e a carencia de apelidos paternos posibilitou que o menor dos fillos fose separado do resto da prole. Ao nacer logo do conflito xudicial, Óscar non levou os apelidos de Tucho, mais tampouco puido levar os do seu verdadeiro pai por non formar este parte do libro de familia de Emilia. Cando quedou orfo, apenas tiña ano e medio. Manolo aínda non cumprira os sete mais lembra perfectamente que estaba na mesa da cociña, debuxando con Moncho os personaxes de Érase una vez el hombre, cando a súa bisavoa Juana entrou pola porta berrando: "Morreu Miluca, morreu Miluca!". A partir de aí os recordos son apenas flashes: o médico intentando sen éxito reanimar a súa nai, que caera morta ao pisar descalza un cable da tensión mentres tendía no patio a roupa mollada. O seu pai chorando desesperado. O traslado do corpo á casa que tiñan no lugar de Faxilde. O seu intento de calmar con arrolos o pranto de Susana... Non é quen de lembrar onde estaba Óscar naquel intre, mais si recorda que o seu proxenitor non foi quen de retelo cando unha irmá de Emilia decidiu dalo en adopción: “Non tiña os seus apelidos, a ollos da lei non era o seu pai, e non había nada que facer”. Óscar foi o primeiro en separarse do núcleo familiar, que quedou roto para sempre pola morte de Emilia. Axiña deixaron tamén Manolo e Susana de vivir co pai, que empezou a beber de máis e non se ocupou do seu coidado. Ela lembra durmir nas mesas dos bares ata que a atopou nunha Juan, o irmán da súa avoa materna, e levouna á casa. Ficou para sempre con el e Serafina: “As súas fillas bañáronme, quitáronme os piollos, mercáronme roupa. Tratáronme como unha máis desde o primeiro momento”, conta Susana. Moncho foi buscala un día pero ao ver o estado en que ía, negáronse a devolverlla e armouse tal balbordo que acabou intervindo a Garda Civil. Por moito que teimou, non levaba os seus apelidos así que el acabou no calabozo, e Manuel pasou a noite alí con el. Foi o que máis tempo ficou a carón do pai. Viviron un par de anos en Faxilde, pero como pasaba a maioría dos días só, empezou a ir comer á casa doutra tía de Emilia, Elena, e acabou ficando alí ata a maioría de idade. Logo alistouse no exército e, tras participar na Guerra do Golfo, volveu á terra e fíxose Garda Civil: “Eu quería vivir co meu pai, pero el vendía unha finca das moitas que tiña, mercábame algo de roupa e desaparecía: festa, borracheira... Eu quedaba só durante días, ata que me acolleu Elena. Alí traballei de sol a sol, pero só podo falar ben dela, porque nesa casa déronme de comer”. A súa irmá tamén ten cariño infindo cara a quen a criou, porén lamenta as cousas que, sendo tan pequena, tivo que soportar de boa parte da aldea: “A xente tivo moi pouco tacto. Eu deixei de ser a recollida de Serafina, a quen lle debo a vida, cando marchei de Vilaxoán con 23 anos. Era así como me chamaba moita xente”. Peor era o que lle dicían da súa nai: “A versión era sempre a mesma, que a miña nai era moi boa, que tiña un corazón moi grande pero que perdía por aí... A expresión sempre era esa... Que perdía por aí”. A misoxinia da ditadura callou ben forte na sociedade e, aínda morto o ditador, seguiuse rexeitando a aquelas mulleres que vivían a súa sexualidade con liberdade, nesa mestura de delito e pecado que o franquismo, animado pola igrexa, aplicou sempre ás mulleres. De aí que a descendencia de Emilia tivera que escoitar comentarios misóxinos contra ela, nomeadamente Susana, advertida desde nena do que unha muller “de ben” nunca debía facer. Xamais perdoaron que a súa nai namorara doutro home mentres estaba aínda casada, e deulles igual o comprensivo que fora o propio Tucho. Manolo e Susana só teñen boas palabras para o pai da súa irmá Juana: “El portouse moi ben, deunos os apelidos, e ata me traía un agasallo de cando en vez, cando viña de Holanda”, di Susana. “Eu sigo tendo trato con el e ás veces lle digo: estás seguro de que non son fillo teu? Mira que eu son alto coma ti e o meu pai era baixiño!", conta entre risas Manolo. "Pero el dime que non, que non lle dan as contas. Unha mágoa”. A pesar de terse criado en casas diferentes, Susana e Manolo sempre mantiveron o contacto, porén, tardaron anos en recuperalo con Óscar, que pasou a súa infancia en Lanzarote. Cando volveu a Galiza empezou a estudar no instituto da súa irmá, e ela decidiu utilizar as caixas de correo que acostumaban colocar no centro polo San Valentín para escribirlle unha carta na que lle confesaba quen era. “Un mes despois atopámonos de fronte, comezamos a falar e díxome que xa os seus pais lle contaran todo”. Óscar, que acabaría sendo o padriño da filla de Susana, tamén recuperou daquela o contacto co seu irmán maior. Apareceulle un día no cuartel no que traballaba, e ao velo, deuse conta de que xa falara con el semanas atrás, cando ía en bici e parou para preguntarlle a un buzo que tal se dera a pesca, sen saber que se trataba do seu propio irmán. A lei franquista impediulles compartir apelidos e facilitou as irregularidades que posibilitaron que un bebé fose criado lonxe da súa familia. “Que non sufran outras o que eu pasei” Na entrevista que publicou a revista Teima o 13 de xaneiro de 1977, a xornalista dille a Emilia que quere falar con ela para coñecer como foi “(sic) este longo ano de papeleo, de abogados, de xuicios, de xente allea á súa vida metendo o nariz nas súas cousas persoais”. E ela accede: “Hai que lle dar publicidade, polo menos para que non sufran outras o que eu pasei”. Aí conta que, ademais da veciñanza, deixáranlle de falar os seus irmáns: “Dicían que eu levara a vergonza prá familia”. De feito, ningún dos cinco –nin os homes nin a muller- se fixeron cargo das crianzas orfas, aquelas para quen, segundo a xustiza, a súa nai era un mal exemplo. Tras ser acusada de corrupción de menores, chegaron pola súa casa as señoras de Acción Católica para ocuparse da prole. Botounas a fume de carozo, e foi pedirlle axuda ao cura: “Non me axudou a nada, e ata un día tiven que soportar que me mandara saír fóra da igrexa”. “A miña nai foi unha precursora” Malia todo o escoitado na infancia, Susana sempre tivo claro que Emilia foi unha adiantada ao seu tempo, que o único que fixo foi cambiar de parella: “A miña nai foi tratada como unha delincuente cando o que lle pasou a ela, pásalle agora a moitas mulleres. Daquela foi un escándalo, pero a ela non lle importou, mesmo saíu naquela revista defendendo a súa liberdade como agora fariamos calquera de nós. A miña nai foi unha precursora. Non sei se ela se denominaría feminista, pero o que está claro é que foi unha loitadora que lle botou dous ovarios á vida. Opúxose á sociedade daquel momento que entendía que o papel da muller era ser submisa e aturar o que che botaran. E é certo que a vida levouna logo cun home que non era bo, pero nos sentimentos de cadaquén non nos podemos meter, e o único que está claro é que ela foi tachada do peor cando o que fixo co meu pai foi montar unha familia”.