Das aldeas aos escenarios: Ao rescate da nosa memoria colectiva con Mercedes Peón

Amúsica tradicional galega viviu, nas tres últimas décadas, un auténtico labor de rescate e posta en valor por parte dunha xeración de compiladoras e compiladores. Artistas de renome e persoas anónimas, organizadas moitas delas no tecido asociativo dos grupos de música e baile tradicionais, dedicaron esforzos incansábeis á recollida de cancións e músicas populares nas aldeas da Galiza. Grazas ao seu traballo desinteresado, centos de melodías e letras transmitidas oralmente polas nosas antergas sobreviviron e hoxe inspiran unha nova xeración de bandas de música de raíz. Durante décadas, o legado musical galego permaneceu agochado nos recunchos do rural, custodiado sobre todo polas mulleres cantareiras e pandeireteiras. Elas foron as transmisoras anónimas das cantigas de traballo, dos alalás, das nanas e doutras pezas que pasaban de avoas a netas. Porén, até ben entrada a segunda metade do século XX, este tesouro cultural reci- biu escaso recoñecemento. Coa progresiva perda de poboación no campo e a desaparición das sociedades labregas tradicionais, moitas desas músicas estiveron a piques de se perder. Nas últimas décadas do século pasado, un conxunto de entusiastas da cultura galega lanzouse ás estradas co obxectivo de gravar e preservar esas músicas in extremis. Tivemos precedentes salientábeis, como a gran compilación do Cancioneiro Popular Galego nos anos 80 a cargo de Dorothé Schubarth e Antón Santamarina, ou o labor de grupos folk pioneiros como Fuxan os Ventos na década de 1970 e Milladoiro nos 80, que incluían pezas recollidas directamente das aldeas. Porén, as seguintes xeracións afondaron nun traballo de campo aínda máis extenso e sistemático ao tempo que comezaron a levar ese repertorio tradicional á escena moderna e profesional. Este ano, o Día das Letras Galegas dedícase á poesía oral popular, recoñecendo de maneira indirecta o labor das persoas que, nas décadas de 1980 e 1990, se dedicaron a recoller e preservar as expresións tradicionais da nosa cultura. Entre elas, destaca Mercedes Peón, quen, desde os seus 13 anos, iniciou un camiño de investigación e recuperación que marcaría a súa traxectoria artística e a de toda unha xeración comprometida coa memoria colectiva. "Con 13 anos, na Costa da Morte, vin tocar a dúas mulleres nunha praciña diante da adega. Souben desde aquel momento que eu vibraba profundamente co que estaba a acontecer", lembra Mercedes Peón en conversa con Sermos Galiza, preguntada sobre o momento en que decidiu implicarse na recollida de cancións da tradición oral galega. "Tiña mágoa de que non as entendía, non entendía a fala, o ritmo da ribeirana que logo me acompañou no resto da miña vida, dos homes que saíron a bailar deixando as cartas [...]. Tiven que cuestionarme por que iso estaba afastado do meu corpo urbano", relata Peón. Aquela experiencia foi o punto de partida dunha vida dedicada ao rescate da memoria colectiva, que a levou a percorrer aldeas e vilas, estabelecendo vínculos profundos coas informantes, ás que considera "como as miñas avoas e os meus avós". "Era xente querida que me acollían como se eu fora a súa neta. Só tiña 13 anos. Comecei nos lugares aos que ía dar clases, con eses 13 aniños, Teixeiro, arredor de Arteixo, na Costa da Morte...". Durante o seu traballo como recolledora, Peón aprendeu que, falando "desde un lugar máis político", "o queer estaba ao noso carón, que pertencían a unhas micro culturas fóra da lexitimación do saber, que operaban con outras lóxicas, que a aldea é un microhábitat que sobrevive pola creatividade máis radical". Das informantes percibiu "a sororidade entre elas, sen nomeala porque non fai falla, nin existe a palabra para elas porque unha compañeiriña leale é tanto ou máis que a familia". "A xenerosidade no tocar porque elas o que queren é bailar, a disolución do ego porque admiras a túa compañeira tocadora e así, co ego diluído, formar parte dun torreiro irredutíbel". A partir desa sororidade e dese compañeirismo Peón desenvolveu o seu proceso creativo como artista. "Eu sempre digo que son 'autora de autoestima cultural'. O meu punto de partida é a creación colectiva de microhábitat", explica. Nos anos 90 Mercedes Peón comezou a amosar todo ese legado que rescatou das aldeas da Galiza en escenarios galegos e internacionais. No ano 2000 lanzou Isúe, o seu disco debut, que incluía gravacións de campo das "súas informantes" mesturadas coas súa propias interpretacións. Esta fórmula de combinar a pureza da voz das aldeas coa instrumentación contemporánea causou impacto e revelou ao gran público a beleza da música de raíz galega. Pezas como "O Mar" ou "Anterga" fixeron resoar versos tradicionais galegos en festivais de world music de todo o mundo. Alén do seu traballo artístico, Peón converteuse nunha activa defensora das propias portadoras da tradición. En anos recentes impulsou iniciativas como Somos Pandeireteiras, un foro de reflexión e divulgación centrado no papel das pandeireteiras na cultura galega. Peón reivindica a centralidade destas mulleres na nosa historia musical e a urxencia de conservar o seu legado, a comezar pola lingua galega. Preguntada precisamente por esta urxencia, Mercedes Peón teno claro: "O que interesa son as linguaxes. Somos un país que se botou a recoller e a información está aí: as foliadas, os seráns, as polavilas, as ruadas e as festas nas casas están aí. Só precisamos os espazos e que deixen de violentar a lingua galega. A base de todo é saber mos institucionalmente que somos". A música e o baile tradicionais "son saberes lexítimos e que se teñen que protexer. Comecemos pola lingua". A súa descrición da cultura das pandeireteiras como un "lugar de liberdade" e "un xeito de transmisión da palabra, fóra das lóxicas patriarcais" reflicte o compoñente social e mesmo político que ten este ámbito tradicional. Un labor colectivo Mercedes Peón subliña a importancia de manter viva esta memoria colectiva a través da práctica: "Falar en galego, traballar para falalo ben, saber bailar, cantar, tocar... e ter en conxunto o transo a través dos ternarios para que sexa un mantemento a través do pracer". A súa visión destaca a necesidade de integrar a tradición na vida cotiá, recoñecendo o valor das linguaxes e das prácticas culturais como elementos fundamentais da identidade galega. A decisión de dedicar o Día das Letras Galegas á poesía oral popular é, para Peón, unha alegría: "Sempre que se poñen as tocadoras no centro como suxeitos da transmisión da palabra e da música, xera moita ledicia, porque corren tempos moi desacougantes e isto fai que aínda haxa fisuras no sistema". Esta homenaxe recoñece o labor das mulleres que, a través da súa música e das súas palabras, mantiveron viva a tradición oral galega. Co paso dos anos, Mercedes Peón seguiu evolucionando sonoramente sen nunca perder ese ancoraxe na tradición. Discos como Ajrú (2003), Sihá (2007) ou Deixaas (2018) exploran a experimentación electrónica e a vangarda, pero sempre cos pés na terra. Ela mesma recoñece que a enerxía e a "emoción" daquelas mulleres cantareiras seguen moi presentes no que fai. Grazas ao seu labor de recollida e á súa capacidade para trasladar esas músicas ao presente, Mercedes Peón abriulle camiño a toda unha xeración de artistas. Nun labor no que non estivo soa. Entre as artistas que tamén dedicaron esforzos a esta tarefa destaca Leilía, grupo pioneiro formado en 1989 que revolucionou o panorama coas súas voces e pandeiretas e demostraron que a música tradicional, sen artificios, podía emocionar auditorios enteiros. Na mesma liña sitúase Xisco Feijóo, quen comezou sendo un apaixonado das recollidas e acabou converténdose nun referente da música galega contemporánea. Durante dúas décadas visitou aldeas recollendo cantares e hoxe mestura esa herdanza con linguaxes escénicas actuais. Tamén Bieito Romero, membro fundador de Luar na Lubre, protagonizou un intenso labor de recollida desde os anos 80. A súa capacidade para adaptar melodías tradicionais a contextos internacionais levou o son galego a escenarios de todo o mundo. A Pedreira e Uxía achegáronse á tradición desde a interpretación. A primeira, con proxectos que combinan jazz e canción popular, e a segunda, co seu papel como embaixadora do folk galego. Ambas renovaron o repertorio sen renunciar ás raíces. Tamén cómpre mencionar o papel de Ramón Pinheiro que, desde aCentral Folque, consolidou un espazo de formación e investigación que garante a transmisión deste patrimonio inmaterial. O seu traballo conecta as recollidas históricas coa creación contemporánea, abrindo camiños para novas xeracións. Mais estes son só uns poucos exemplos do grande potencial artístico e investigador que hai no país e que contribuíu a salvagardar un patrimonio inmenso como é a poesía oral tradicional. De semente a froito A influencia deste conxunto de músicos e investigadores é patente no auxe da música galega de raíz dos últimos anos. Bandas e artistas emerxentes beben directamente do traballo previo de recolleita e posta en valor realizado por Mercedes Peón, Leilía, Xisco Feijoo, Bieito, Ugia, Uxía e compañía. Moitos dos repertorios que hoxe se escoitan en festivais ou nas redes sociais proceden das gravacións e cancioneiros que eles axudaron a salvar. Sen ir máis lonxe, o trío Tanxugueiras naceu directamente desa escola: as súas integrantes formáronse en grupos tradicionais, cantando pezas recollidas nas súas aldeas, antes de darlles un xiro moderno con bases electrónicas e influencias urbanas. Tanxugueiras tomou o relevo de Leilía na pandeireta e levouno por novos vieiros, chegando a encher capacidades de miles de persoas e a situar cantos en galego nos primeiros postos das listas musicais. Outro caso é o da cantautora Sés (María Xosé Silvar), que aprendeu cantos populares das voces de referentes como Rosa de Moscoso ou as Pandeireteiras de Mens e logo compón os seus propios temas rockeiros pero con esa matriz tradicional. Tamén se poden citar proxectos innovadores como Baiuca (que samplea gravacións antigas de cantos populares e as mestura con electrónica) ou o dúo Caamaño&Ameixeiras e as Fillas de Cassandra, que fusionan a tradición co folk de autor e até coa mitoloxía feminista. Toda esta escena aberta e emocionante non sería posíbel sen o labor previo de rescate que dotou as novas creadoras dun amplo banco de recursos do que botar man. Esta continuada cadea de transmisión cultural recobrou vigor grazas a esa xeración de recolledores e recolledoras da música galega. Non é esaxerado dicir que, sen o esforzo destas persoas, o espléndido fenómeno de rexurdir do folk galego actual non existiría ou quedaría orfo dunha parte esencial das súas raíces. Por fortuna, chegamos a tempo de gardar moitas de esas coplas e sons tradicionais, e agora resoan con máis forza ca nunca. Aqueles vellos cantares que agromaban nas leiras e nas festas da aldea son hoxe semente de novas creacións e orgullo dun país que volve mirar ás súas raíces para camiñar cara ao futuro.