Beiramar da Xente: do patrimonio industrial á recuperación social

Un paseo polo centro de Vigo ou pola beira do mar desde a Guía até Bouzas deixa ver edificios que constituíron a alma industrial da cidade e que a medida que foron pechando non se reconstituíron en novas propostas cívicas, en parte ancorados pola incerteza urbanística pero tamén pola voracidade de quen só contempla ese patrimonio como oportunidade de negocio. Un exemplo senlleiro de abandono está a carón do actual edificio do Concello: a Panificadora, cos seus enormes silos e grande superficie en semiruína, é boa proba desa eterna parálise a pesar da chuvia de propostas de usos alternativos que morren sen chegar a nacer. Ou a que foi descomunal presenza en Cabral das instalacións da industria cerámica do Grupo Álvarez, e xa no miolo urbano, o estraño final de La Metalúrgica, que conserva o postizo de parte da súa fachada sobre unha edificación moderna de oficinas mentres a outra parte espera destino decorativo semellante. A crecente tendencia de entender que ese patrimonio pode ser punto de partida para unha nova idea, máis social e participativa nun concepto moderno de urbanismo, levou a varios colectivos da cidade (Asociación Cultural As da Industria, Asociación de Veciños Curva de San Gregorio, Asociación de comerciantes Barxa de Buíde, Defensa Parque García Picher, Amigas das Árbores Vigo, Asociación Cultural Vila De Bouzas, os centros sociais A Revolta e Faísca e os grupos Vigo Baleiro e Newt Crafts) a constituír Beiramar da Xente, un colectivo con capacidade de información e tamén de propostas e iniciativas de estudo, reivindicación, difusión ou visitas guiadas coa idea de defender e suxerir novos usos para ese patrimonio industrial de Vigo, concentrándose simultaneamente en varios conxuntos: as instalacións de La Artística, Conservas Alfageme, ou o barrio do frío en Jacinto Benavente onde se localiza, entre outros mitos, o edificio en desuso da fábrica de Albo, deseñado por Jenaro de la Fuente. Memoria dos protagonistas Buceando na web do colectivo (beiramardaxente.wordpress.com), aparecen diferentes entrevistas con mulleres e homes que traballaron nas empresas que lle deron sentido á cidade no século XX, algunhas delas desaparecidas, como Reyman en Coia, outras aínda activas como os estaleiros Barreras, e moitas presentes no testemuño dos seus edificios abandonados pero aínda en pé. Ánxel Vila, traballador xubilado de Barreras, e directivo da AVV Curva de San Gregorio, explícanos desde o obradoiro-estudo de Diana Cordero, a pequena intrahistoria deste colectivo social en construción. "Nós estamos procurando que varias destas edificacións obteñan a declaración de BIC (Ben de Interese Cultural) para asegurarlles unha protección que o actual PXOU non contempla na súa totalidade ao se manter no subterfuxio do fachadismo. O que queremos é darlle unha reutilización útil para a cidade e os cidadáns, tamén para o noso barrio, porque non temos bibliotecas, non temos centros para a xuventude, nin centros culturais ou para xubilados, nin tampouco zonas verdes. O concello recolle esas ideas pero non as plasma. Por que investir en obra nova se temos 24.000 metros cadrados en La Artística e aí hai espazo suficiente para construír, para facer vivenda, para facer dotacións para o barrio? O único que hai que facer é distribuír ben, buscar un equilibrio, non só coa iniciativa privada porque se pretende seguir co modelo do Barrio de Cura. Ese patrimonio é a base da vida e a memoria deses barrios e pode seguir tendo un futuro, distinto pero útil socialmente, porque ademais Vigo non se entende sen ese patrimonio industrial". La Artística A empresa La Artística, referente mundial no sector da fabricación de latas, foi fundada polos imáns Suárez Pumariega e por Eugenio Fadrique. O complexo da Artística é un exemplo do tecido industrial histórico de Vigo que, implantado no Areal de Coia a partir de 1910, tivo actividade até case finais do século XX. Foi unha das empresas pioneiras na implementación de políticas sociais avanzadas para os traballadores e en 1916 creou unha cooperativa para abastecer os empregados con produtos básicos a prezos de custo, incluíndo bens escasos na altura como fariña, bacallau, sardiñas, aceite, café ou chocolate. Durante a Guerra civil, estableceu unha casa-berce para os fillos das traballadoras, comedores obreiros e unha rede de asistencia médica básica, anticipándose aos sistemas de protección social modernos. Tamén foi significativa por ser unha das principais portas de entrada da muller ao traballo remunerado nas fábricas do país con presenza maioritaria nas seccións produtivas. A proposta de BIC que fan desde Beiramar da Xente suporía protexer todo o conxunto fabril do período 1906-1974, mantendo a volumetría, os materiais e a relación entre os edificios históricos, integrando usos culturais, sociais e empresariais e permitindo edificación nova compatíbel coa paisaxe industrial existente. Actualmente o PERI da zona pretende conservar só fragmentos e utilizar boa parte dos edificios históricos para explotación comercial ou privada e só deixa para equipamento público a fábrica de 1942. Beiramar da Xente suxire que a unión dos edificios de Metalográfica e de almacéns e servizos sería unha localización acaida para a sempiternamente adiada Biblioteca Pública do Estado, que o Concello ten feito bailar en diferentes propostas de localización, deixando pasar os anos e convertendo Vigo nunha das cidades peor dotadas en infraestrutura de bibliotecas. Alfageme Os complexos fabrís de primeiros de século XX sempre están constituídos por varias tipoloxías de construción. No caso de Conservas Alfageme, no corazón de Bouzas, Anxo Vila comenta que propoñen un "manter a zona verde, cun aproveitamento multiusos e realizando locais dotacionais porque aquí falta un cine, unha sala de exposicións e de concertos, e todo iso pode facerse en parte destas edificacións, dando vida ao barrio e creando tamén emprego. Estamos contra esa idea preconcibida de que todo isto son ruínas e como tales non valen para nada. Combater ese prexuízo interesado é unha das guías da nosa actividade". Respondendo a unha lóxica de construción integral, os edificios de Alfageme foron inaugurados en 1931, e tiñan sido proxectados por Manuel Gómez Román, figura clave da arquitectura galega do século pasado. A súa distribución interna, con balconadas metálicas na nave principal, lembra os modelos de fábricas inglesas e norteamericanas de principios do XX. Unha das vantaxes do estado de conservación actual é que os edificios non están degradados e conservan intactos moitos elementos orixinais. Para o colectivo, "protexelo e reutilizalo permitiría non só salvagardar un conxunto único, senón tamén articular un proxecto de recuperación cultural e educativa con forte arraigamento territorial. Alfageme pode ser un exemplo para unha cidade con futuro ou un símbolo de especulación, máxime cando Vigo precisa un espazo verde e cultural aberto a todos, que conserve a memoria obreira e mellore a calidade de vida do barrio, non outra operación inmobiliaria encuberta sen máis". Barrio do frío Na rúa Jacinto Benavente, paralela ao porto, constituíuse ao longo dos anos un lineal de fábricas e instalacións frigoríficas, que nas últimas décadas foron en parte abandonadas, permanecendo activas nesta localización só algunhas delas. Todas estaban ligadas á pesca e ao seu mundo auxiliar. Desde conserveiras tradicionais como Sacco e Albo, a auxiliares que as abastecían de madeira como Candeira e Esténs, talleres auxiliares do sector naval e de reparación, empresas de aprovisionamento de buques, consignatarias como Gestido e Cardomar ou secadoiros de bacallau. Aínda co seu estado actual serven para observar a evolución da arquitectura industrial, hoxe mesturada xa cos novos usos que se lle foron dando aos espazos, sexa o actual Auditorio ou novos edificios de vivenda privada. Como explica na súa atractiva información Beiramar da Xente, "destacan sobre todo os grandes frigoríficos en altura, tipoloxía típica de Vigo froito da adaptación á complexa orografía da cidade. Todos presentan características similares como o uso de pedra nas plantas baixas e o formigón en altura, cun gran valor histórico, social, cultural e arquitectónico para a cidade". Unha sucinta descrición destas empresas danos idea cabal da importancia de manter a memoria e a realidade física destes emprendementos adaptados ás novas realidades urbanas. Segundo destaca este colectivo, "propomos manter unha utilidade cultural e usos sociais que non teñen que ser incompatíbeis con iniciativas de vivenda, preferibelmente social. Así dotaríamos os barrios de vida apoiándonos no patrimonio que crearon estas empresas e a súa clase traballadora, que son as bases de crecemento enorme da cidade no século XX". —MAR: Foi o grupo pesqueiro privado máis grande de España. Fundada por Javier Sensat Curbera, estaba integrada por 14 empresas, 103 barcos, 2.400 empregados. Sensat cambiou a pesca do momento cunha idea revolucionaria, agrupar o maior número de buques pesqueiros e de poñelos en produción baixo a mesma dirección. —Cordelerías MAR: As cordelerías de Casa Mar fabricaban as redes para toda a frota viguesa. —Pescanova: Fundada por Xosé Fernández, Pescanova revolucionou a pesca a nivel global co seu innovado modelo de negocio baseado en arrastreiros conxeladores e busques factoría que procesaban o peixe en alta mar e distribuían con base en Vigo sen romper a cadea de frío. Aínda hoxe Nueva Pescanova é a primeira empresa pesqueira do Estado español, a quinta de Europa e un dos 25 principais grupos da industria pesqueira mundial facturando máis de mil millóns de euros ao ano. —Conservas Albo: Fundada por Carlos Albo Kay en Santoña e un dos principais grupos conserveiros nacionais con sede central en Vigo dende 1934. —Candeira y Esténs: Serradoiro fundado por Constantino e Matías Candeira González, naturais de Ponteareas, asociados co vigués Francisco Esténs Romero. —Conservas Sacco: Fundada por Augusto Sacco, empresario italiano especializado na exportación de conservas de peixe, especialmente da anchoa, a Francia, a Italia e aos Estados Unidos. —Pesquera Vasco Gallega: Fundada pola familia Eraso, foi unha das empresas históricas na captura de bacallau e altura en Terranova. A empresa pechou en 2002 sendo o a súa nave comprada por Pescanova. Tras a quebra de Pescanova en 2013 pasou a mans de Comercial Pernas. —Thenaisie Provoté: Fundada por Alain Thenaisie de la Ferriere e Suzanne Ernoul de la Provôté, foi unha das marcas tradicionais da conserva galega. —Armadora Pereira: Fundada por José Pereira Álvarez en 1955, Armadora Pereira é o xerme do actual Grupo Pereira. É a quinta armadora estatal por facturación. —Frigoríficos de Vigo: Fundada a principios dos anos 40 como fábrica de xeo, Frigoríficos de Vigo foi pioneira na actividade frigorífica dentro do Porto Pesqueiro de Vigo adiantándose ao Plan Frigorífico Español impulsado entre 1947 e 1951 polo Goberno da ditadura. —Flex: Fabricante de artigos de descanso como colchóns, bases, somieres, canapés e almofadas. Fundada en Zaragoza por Antonio Beteré, aséntase neste polígono nos anos 60. —Fribesa: Fundada en 1964, Frigoríficos Berbés traballou no mundo do peixe e a acuicultura baixo o nome comercial Fribesa como unha das grandes empresas do sector do frío xurdidas a rebufo da aparición de Pescanova. —Cardomar: Fundada en 1983, a empresa Cardomar dedicábase a dar servizos a flotas de pesca contando ademais, con diferentes distribuidores en distintos portos de Europa e América. Tras o seu peche, a nave foi comprada polo Grupo García Costas. —Emanasa: Fundada en 1956 por José García Costas, Emanasa é unha das principais auxiliares do naval Vigués. —Talleres Gestido: Dende 1974, Gestido é unha das principais auxiliares do sector naval, prestando servizos de construción, reparación e transformación de todo tipo de buques.