A guerra dexenerada e a resistencia das mulleres

Non é unha guerra entre dous estados con exércitos, frontes e retagardas, senón unha guerra de monte, de pedregal, telúrica e apegada ao terreo. Unha guerra con poucos uniformes, moi violenta, onde múltiples vítimas son civís e a implicación da comunidade é fundamental para o mantemento da resistencia armada; onde o Estado franquista constrúe a súa propia lexitimidade ao rematar con ela e onde hai un suxeito fundamental, pouco estudado previamente, que son as mulleres. A historiografía contemporánea amosa a través de diferentes investigacións, como as de Aurora Marco (2011), Julio Prada (2013), Mercedes Yusta (2018), Ana Cabana (2013), Odette Martínez (2021) ou Carlos Tejerizo e Alejandro Rodríguez (2024), entre outras, que moitos dos apoios, moitos dos enlaces, é dicir da resistencia desarmada no Estado español, desde 1936 ata 1954, foron mulleres. Por iso resulta tan necesario enxergar a loita contrainsurxente en clave de xénero, posto que as accións levadas a cabo por estas mulleres tiveron, en cantidade de ocasións, respostas condicionadas polo xénero. Este é o motivo que levou ao profesor da Universidade Autónoma de Barcelona, Javier Rodrigo, a publicar La guerra degenerada. Violencia y resistencias en la España de posguerra (Pasado & Presente 2025). Denigradas Afirma o autor que, de feito, esas resistencias femininas xeraron en resposta políticas de violencia desmedidas. Eis diferentes modalidades aplicadas contra a poboación civil, que van desde o interrogatorio ata o asasinato ou o suicidio inducido, pasando pola detención, a exclusión simbólica da comunidade, a represión económica, a deportación ou o confinamento; a reeducación (política, relixiosa, identitaria) ou a tortura foron sufridas polas mulleres que, asemade, soportaron castigos femininos específicos: o rapado do cabelo, a humillación relacionada coa xenitalidade, a exposición pública, o aceite de rícino, o abuso sexual e a violación reiterada. Un abano de violencias coas que se castigaba as mulleres polo seu pasado ou presente militante, pero tamén, e nunha grande porcentaxe, de maneira vicaria, relacional: por ser mulleres de, amantes de, irmás de, fillas de… Os sublevados tentaron castigalas pola súa condición real ou potencial de "rojas", de resistentes, de antimulleres, denigradas e avergoñadas por ter abandonado o fogar e ocupar un espazo público que non lles pertencía, por realizar actividades consideradas impropias do seu sexo. As mulleres soportaron castigos femininos específicos: o rapado, a humillación, a exposición pública, o abuso sexual A participación na resistencia, voluntaria ou forzosa, implicou que esas mulleres puxeran decote en risco as súas existencias, e case sempre a súa integridade persoal, xurídica, económica ou sexual. E, precisamente, diante de tanta violencia sexuada que aínda albiscamos con dificultades, pregúntase J. Rodrigo: ten dereito o historiador ou a historiadora a desvelar a identidade dunha vítima de abusos sexuais ou de experiencias tan extremas como as violacións, cando non foron transmitidas pola mesma vítima? A resposta de Alejandra Naftal, que foi directora do Museo Sitio de Memoria de la ESMA na Arxentina, secuestrada en 1978, sendo menor de idade e vítima de todo tipo de abusos sexuais e aldraxes é rotunda ao dicir que é preciso o consentimento destas mulleres para publicar as súas identidades. E Rodrigo concorda totalmente. Pero a dificultade de conseguir ese consentimento na maioría dos casos suxire no eido da investigación histórica a posibilidade de dar conta desas experiencias por outras vías: mantendo o anonimato, coas iniciais, indicando a zona pero non o lugar concreto… porque, de non facelo, esas experiencias fican no campo do privado e pasan a ser invisibles e inexistentes, ocultando de paso a identidade dos responsables. Invisíbeis Existen moi poucas probas da existencia destas violencias, son realidades invisibilizadas, porque a maioría das mulleres agredidas nunca dixeron nada ao percibir estes actos como unha deshonra extrema e por iso non houbo investigación nin axuizamento. Sobre as causas desta invisibilidade dinos o historiador David Alegre que, en moitos casos, non foron considerados polas autoridades competentes e a propia xudicatura como feitos punibles nin merecedores dunha revisión xudicial. Outra razón podería ter que ver cos propios límites impostos pola moral católica dominante e o desexo de salvagardar o pudor da muller e a honra familiar. Sexa como for, non é doado mesturar o dereito das sociedades a investigar e a saber, co dereito á honra. Porén, cabe lembrar que o coñecemento é un arma contra a impunidade.