Os Cuchipandistas antifascistas

Nas loitas entre as distintas opcións políticas en tempos da II República, unha faceta practicamente descoñecida na actualidade foi a utilización de agrupacións artísticas de carácter satírico ou musical. O humor crítico era un método que tiña moito éxito entre a poboación, sobre todo cando ía acompañado de música; algo debería ter que ver coa longa tradición galega no seu uso (cantares de entroido, maios, cornetadas, retesías entre parroquias...). A parroquia de Salcedo (Pontevedra) foi un exemplo da práctica deste tipo de actuacións. Existía nela unha autocualificada “murga estraperlitifláutica”, integrada por militantes e simpatizantes de formacións de esquerdas, coñecida como “Los Cuchipandistas antifascistas”. O seu inspirador era José Peón, enxeñoso veciño cunha longa traxectoria como autor de monólogos, parodias e cancións de carácter cómico. O humor crítico era un método que tiña moito éxito entre a poboación, sobre todo cando ía acompañado de música O obxectivo dos “cuchipandistas” era satirizar personaxes e organizacións dereitistas, tanto de ámbito estatal como, de xeito sinalado, da comarca. Branco preferido das súas pullas eran os compoñentes de asociacións que actuaban baixo o influxo do deputado monárquico Víctor Lis Quibén, como era o caso da Sociedade de Agricultores Antimarxistas. Este tipo de sociedades tiñan como meta agruparse nunha federación agrario-obreira de carácter dereitista en oposición á Federación Comarcal Agraria controlada por militantes comunistas. O xornal pontevedrés El País afirmaba, en xaneiro de 1936, que os patrocinadores deste tipo de entidades eran “os monárquicos que veu derrubar a República do 14 de abril; son os vellos asasinos de Sobredo, os auténticos representantes dos foristas; son a España negra, a España clerical e militarista [...] a parte negra do fascismo e o fascismo é a miseria, a fame, os presidios, os campos de concentración, o terror”. A confrontación política na parroquia era moi forte e non faltaban pelexas, cortes de cepas e outras sabotaxes entre os esquerdistas e os coñecidos como “carcas” ou “negros”. As cancións están repletas de referencias sarcásticas e críticas e os “cuchipandistas” non andan con rodeos fronte os adversarios; exprésano claramente, como declaración de principios, nunha estrofa da rancheira titulada “Todo para el Jefe”, lema co que aluden ao xefe da CEDA José María Gil Robles: Somos los Cuchipandistas hablamos sin disimulo si hay a quien le parezca mal que le den por... O seu retrouso era: Jefazo inquisidor como te vas alegrar todo quieres para ti todos te vamos a dar Nas follas coa letra das cancións fan constar que “Esta murga circula coa debida autorización da brigada sanitaria veterinaria, os animais cuadrúpedes que nela se nomean son da acreditada gandería de Gil Robles”. O Goberno presidido por Alejandro Lerroux, do Partido Radical, complicado en asuntos de estraperlo e corrupcións varias, tamén foi branco das críticas mediante un pasodobre titulado “El Estraperlo”, do que reproducimos dúas estrofas: Los últimos gobernantes fueron más “gavillantes” lo dieron a demostrar cedistas del “bienio negro” radicales “straperlo” se cansaron de robar. Con la ruleta de Straus negocio internacional hicieron del parlamento en un crítico momento verdadero carnaval. Porén, o maior éxito sempre correspondía ás composicións alusivas aos fascistas locais; sen dúbida o máis soado foi o valse “La banda negra”. Todos sa/ todos saben que en Salcedo una ple/ una plebe se formó es una/ es una banda de negros que Muley/ que Muley organizó con otro tío que le ayudó. O restrouso era: Jefes de la “banda negra” ya os podeis preparar que os va caer el pelo y todas juntas las vais pagar. A los me/ a los medios más rastreros tienen e/ tienen ellos que apelar quitando/ quitándonos el ganado por no le/ por no le querer votar la tuvieron que amenazar. Os Cuchipandistas eran habituais nos actos da Fronte Popular; foi o caso do festival campestre que organizou a sociedade de agricultores de Salcedo para celebrar a vitoria da esquerda nas eleccións de febreiro de 1936. A sociedade estaba ligada á Federación Agraria Comarcal, como apuntamos, moi influenciada polo Partido Comunista. O programa foi o seguinte: ás oito da mañá, grupos de gaitas percorreron a parroquia tocando dianas e alboradas “dun marcado sabor esquerdista”; a banda de música de Arcade entrou no campo da festa ao son da Internacional e do Himno de Riego; ás cinco houbo un concerto polifónico a cargo dos Cuchipandistas antifascistas e ás seis, José Peón interpretou monólogos de actualidade como El Straperlo, El último Pirata e El golfo de Méjico. Nestes monólogos están claras as referencias ao ex presidente Alejandro Lerroux, ao banqueiro Juan March e ao deputado radical Emiliano Iglesias, respectivamente. Iniciada a guerra, parece ser que estas composicións foron utilizadas pola propaganda republicana pois, segundo diversas testemuñas, os seus versos figuraban nas follas espalladas por avións republicanos sobre os combatentes do bando franquista, feito que puido ter funestas consecuencias para Peón no caso de descubrirse a súa autoría.