A voz humana como axente político

A danza trata sobre todo de dúas cousas: do corpo e do movemento. Porén, a voz -esa ponte entre o pensamento e o corpo- foi desterrada durante moito tempo das coreografías, como se non fixese parte do físico das persoas. Coa irrupción da voz na danza -xa na década de 1960, mais sobre todo a partir dos anos 90, co traballo de coreógrafas como Vera Mantero ou Jonathan Burrows- subvértese non só o xénero en si, senón tamén a idea da linguaxe como o vehículo dunha narración, dun relato portador de sentido para, agora, pasar a ser unha busca da propia materialidade da voz e, por extensión, da linguaxe. Na edición de 2024 do Festival DDD (Dias da Dança), que decorre nas localidades portuguesas do Porto, Matosinhos e Gaia, programáronse algúns espectáculos que exploran a linguaxe e as palabras como un material escénico máis. Procuras que demostran que, como estabelecía o filósofo Mladen Dolar -un dos que máis tempo dedicou a esta cuestión- "a voz media entre o corpo e a linguaxe, mais non pertence a ningún dos dous". En Remachine, do coreógrafo sueco Jefta van Dinther, por exemplo, os bailaríns loitan contra a lenta, pero incesante rotación dunha enorme plataforma circular que ocupa toda a escena. Deben adaptarse aos movementos da maquinaria, aprender a recoñecer as súas regras para manter o equilibrio ou para moverse a través dela. No que nace como un estudo da resiliencia dos corpos ante un mundo mecanizado até a deshumanización, aparece a voz dos bailaríns interpretando unha sorte de oratorio que transforma o xesto individual en resistencia colectiva, a dor persoal en sentimento comunitario que se rebela. É así como a voz adquire unha dimensión política: dar voz a un grupo social significa a súa entrada nas loitas sociais e políticas que operan como motor da comunidade, dá paso á súa inclusión na polifonía do demos que decide o futuro da polis. O coreógrafo Jan Martens, en Voice / Noise dá un paso máis alá: as 13 coreografías que constitúen o espectáculo baséanse en pezas musicais compostas e interpretadas por mulleres que comprenden a ampla variedade de rexistros que a voz pode emitir: berrar, murmurar, cantar, salmodiar, cantaruxar... A vindicación da voz feminina de Martens en todas as súas modalidades contén unha suxestión case epistemolóxica: a de que se pode romper a hermética fronteira entre a phone e o logos, entre o son inarticulado e a palabra que responde á linguaxe. Entre a emoción e a razón. Se cadra, a ruptura da que nos fala Martens é a dos dous modelos de entender o mundo que a modernidade opuxo: o da palabra e o do sentimento. Con esa inclusión de ambos os mundos nunha mesma coreografía, a revolta pasa a ser revolución, ofrece outro modelo que supera o anterior: máis empático, máis inclusivo, máis subversivo.