Inma López Silva. O ollar ás "malas mulleres"

—En Escola de Mulleres (Galaxia), María Casares, Simone de Beauvoir e Zelda Fitzgerald falan sobre a historia que se vai contando na propia novela. E Gloria, a protagonista, fala delas tres. Hai inspiración nunha obra de Molière pero, por que esta estrutura? No libro só está a voz de Gloria, a protagonista. Sentín que era necesario que houbese outras voces que desen outros puntos de vista. Por iso introducín esas tres voces, que representan tres fórmulas distintas de xuízo sobre o que fai Gloria, ao xeito dun coro clásico. E tamén ten que ver, claro, coa miña fascinación persoal con estas tres mulleres. —O final do libro pode ser decepcionante. Porque dalgún xeito invalida a perspectiva da protagonista, que é o eixo do libro. Se tes unha diabetes e teñen que cortarche un pé, todo o mundo entende que segues a ser a mesma persoa. Pero se tes unha esquizofrenia ou es bipolar, hai un paso tenue entre a enfermidade e a túa personalidade. E ser así tamén é parte do que poden facer esas persoas fascinantes. Pero a sociedade penaliza o diferente. E aí é onde quixen que estivese Gloria. Quen le pode identificarse con ela e preguntarse por que lle fan o que lle fan ao final. Gloria está fuxindo, pero non fai dano a ninguén e ten dereito a ser como é. Podo entender a decepción como lectora, pero o que pasa representa unha sociedade que ou ben patoloxiza a diferenza ou decide desentenderse. E no campo fluído entre estas dúas actitudes podería estar o camiño para convivir coa enfermidade e empatizar con esas persoas. — Gloria consideraba insoportábel a súa filla. Lembra Maternosofía e o seu cuestionamento da maternidade como a esencia da identidade feminina. A maternidade é un tema recorrente nos meus libros. É unha construción do patriarcado a idea de que as mulleres supostamente nos realizamos sendo nais. E tamén a culpa. É difícil ser nai de crianzas problemáticas. Ninguén te prepara para iso, pero si nos responsabilizan as nais. A cuestión é que, por ter reaccións normais, es cualificada de mala nai. Suponse que os teus fillos e fillas son as únicas persoas coas que non podes enfadarte ou coas que non podes sentirte mal. Se non podes ter emocións negativas, por que non se pide o mesmo aos homes? É unha manipulación patriarcal. —Gloria é profesora universitaria e prostitúese para poder montar unha libraría. O enfoque pode ser algo frívolo. Mais vaise vendo despois que na perspectiva da personaxe hai certo apoderamento. Hai un debate moi polarizado sobre a prostitución. Tes que ser ou completamente abolicionista ou partidaria da regularización sen matices. Mais para min a cuestión é outra, partindo da necesidade absoluta de erradicar a prostitución: mentres a sociedade acepte o rol de puteiro, non é tan relevante o debate sobre se legalizar ou non. Porque, se a ilegalizamos e seguimos transixindo convivir con puteiros, lograremos a súa abolición? Todo o mundo está en contra da escravitude, da trata, pero a novela pregúntase que senten esas mulleres que non caeron na trata pero deciden deixarse violar por diñeiro. E tampouco digo que as mulleres o escollan libremente porque, até que punto é libre quen non atopa outra saída? Mais para min o problema fundamental é o puteiro. Todo o mundo ve os bordeis nas estradas e non facemos nada para evitar que non se saiba quen é o noso veciño ou familiar que vai alí pagar por violar. A novela pode empezar, si, desde un punto de vista frívolo con respecto a certa prostitución, que non é de bordel, porque a opinión pública tamén frivoliza. Pero despois vaise vendo que Gloria gaña un diñeiro en absoluto fácil. —O matrimonio de Gloria é un exemplo de pacto patriarcal. Hai aí unha crítica do matrimonio como institución nunha sociedade machista e conservadora. O que fai Gloria non lles pasa só a mulleres con traballos mal pagados ás que lles pode compensar casar e renunciar a traballar para criar. É algo que nos pasa a todas porque o matrimonio como institución capitalista está pensado para someternos. Nós temos que facer as renuncias. Gloria namora de Víctor en parte porque é un intelectual que se vai dedicar en corpo e alma á súa carreira. Moitos próceres da cultura galega puideron ser quen foron porque non tiñan fillos ou non os criaban eles. Iso permitiulles dedicarse ao país e nós admirámolos por iso. Pero as mulleres non podían facer iso mesmo. —Hai un contrapunto na novela á personaxe de Gloria, que é Clarice. Unha amiga que lle fai ver o seu privilexio de burguesa branca. Foi xusto a crítica que lle fixeron a vostede por Maternosofía. Moitas mulleres non teñen as ferramentas que temos nós. Aí está Clarice, si, para facer ver que non só hai mulleres burguesas brancas, algo que obviamente xa sabía cando escribín Maternosofía. Hai outras mulleres noutros países que non tiveron as mesmas oportunidades ca nós, ou mulleres entre nós que viñeron doutros lugares do mundo. Gloria pensa como unha burguesa branca, claro, e eu quixen relatar a forma na que unha descobre a súa posición. Penso que sempre é difícil loitar contra o lugar no que nos caeu en sorte estar, aínda que saber quen somos e onde estamos non nos impide ver outras realidades. Malia que, na nosa sociedade, nun país do primeiro mundo no que tivemos acceso á educación, somos todas brancas "benestantes". Insisto: todas. —En Quen non ten un avó fascista? quería fuxir da épica de vencedores e perdedores. Rescatar a "escala de grises", como fai Francisco Leira ao falar dos soldados de Franco. El foi criticado por despolitizar a Historia desde o punto de vista humanitarista, desde certa equidistancia, non pretendida, conectada coa teoría da "Terceira España". Eu quería falar de Galiza como espazo de retagarda. Pero ademais teño a sensación de que a maior parte das familias galegas non tiñan un posicionamento claro, unha opinión política definida, e que, simplemente, dada a situación, optaron por sobrevivir. Ás veces acúsase á esquerda de falar desde unha pretendida superioridade moral. E eu respondo, pois claro que si. Porque non é o mesmo defender os dereitos das persoas que pretender aniquilalos. Eu primeiro escribín libros, como Memoria de cidades sen luz, nos que rescato a memoria das persoas que foron asasinadas, vilipendiadas até arrebatárenlles as súas vidas. Pero quería dar o seguinte paso, que era contar as historias non heroicas da xente que non tivo a vontade ou as ferramentas para posicionarse. A que practicou a covardía sensata, como di Xina Vega. O meu avó servíame para iso. Primeiro pensei que sería un oportunista. Porque, que motivos poden levarte a poñerte do lado dos que sabes que teñen unha ética reprobábel? Pero logo pensei, sobre todo, no medo. O meu avó non se atreveu a tentar nada contra o réxime. —Houbo moita xente que puido primeiro sobrevivir calando e despois medrar ao abeiro do franquismo. Que se acabou beneficiando do réxime, como moitos empresarios. E que non eran falanxistas. Mais, trátase diso? Se cadra non é unha cuestión moral, de ser máis ou menos franquista. Nin de como nos sintamos nós como netos e netas, senón de como nos posicionemos. Esa foi a crítica que lle fixo Susana Sánchez Aríns en A Sega. O que atopei no meu avó foi incapacidade para rebelarse. E penso que o que explica iso é o medo. Logo pode que haxa xente que queira simplificar pero, se non se fan lecturas mal intencionadas, acusarme a min, sendo quen son e escribindo o que escribo, de querer branquear o fascismo non ten sentido. A memoria é unha teima coa que levo toda a vida. Xa en Neve en abril contaba a historia do meu outro avó. Escribín Quen non ten un avó fascista? desde a madurez, entendendo que se trata dun tema fundamental. Porque a literatura tamén trata de explicar quen somos. Porque é un xeito de explicar o mundo en que vivimos e imaxinar outros mundos posíbeis. E ese é o poder inigualábel da ficción. Son unha narradora do século XXI que trata de romper un silencio de 40 anos que traspasou as fronteiras da ditadura. E para min é normal que os netos e netas sintamos esta necesidade, nunha sociedade silenciosamente violenta. Cunha gran violencia latente contra os subalternos, as voces baixas, como di Manolo Rivas. Creo que axudaría, ademais, a sociedade, destapar os oportunistas. Empresarios, ou mesmo intelectuais, que proceden do franquismo ou de antes, que sacaron tallada da ditadura. E que teñen moito que ver co oligopolio que goberna hoxe España, desde o mundo financeiro e os poderes fácticos. Tamén estou de acordo no que dis sobre a cuestión moral. Non se trata só de dicir que a esquerda é superior moralmente. Hai que construír un discurso alternativo e eu desexo facer iso desde a literatura como xeito de intervención social. Considero que é a miña responsabilidade como intelectual de esquerdas. —Relata vostede o humanitarismo do avó pero, non había nada incómodo de contar? Tamén o pensei, pero non atopei nada na documentación. Era alcalde dun sitio pequeno no que non se agardaría moito máis del que o mantemento da orde social. Tampouco é xa a peor época da ditadura. O que máis centrou a súa vida política foi o enfrontamento co cura e co falanxista local. Tamén foi un mestre franquista que non se enfrontou co réxime. Non foi un heroe, pero tampouco un fascista. Actuou con humanidade, o cal é o que se pode esperar de calquera persoa que non fose un psicópata nin un falanxista. —Tamén se lle criticou deste libro a súa visión do rural. De feito, houbo unha polémica por un comentario seu sobre o rural. Que quería dicir? Eu estaba falando sobre o enfoque arredor do rural que figuraba en O libro da filla e unha xornalista destacou unha frase descontextualizada nun titular. Eu expliquei en redes o que quería dicir, que tiña que ver coa ocultación en determinadas aldeas dos abusos sexuais. E iso converteuse nunha polémica totalmente descontrolada. Eu, obviamente, non teño nada contra o rural. —Outro tema incómodo trátao, precisamente, en O libro da filla. A perversidade dos violadores de fillas, que conseguen que a vítima acceda. Porque o abuso aos nenos e nenas é máis que unha violación. É un abuso continuado que consegue que a vítima non se sinta obrigada e que aínda por enriba se sinta culpábel. A min parecíame que temos unha conta pendente, en xeral como sociedade, cos abusos no ámbito familiar. As estatísticas son demoledoras. É algo até certo punto aceptado ou, polo menos, que se oculta porque é máis forte a vergoña que a conciencia do mal. E este é outro tema que é moi difícil tratar fóra da ficción. Ademais é un tema con moitas arestas. Como é posíbel que a nai non se dea conta? A túa cabeza négase a aceptar semellante aberración? Son historias con elementos de traxedia clásica. Ningún personaxe nesta novela é cómodo. —De feito a novela mantén a dúbida até o final de se el era culpábel ou non. E colócalle unha muller que, en efecto, pretendía destruílo. A novela confróntate con iso, coa decisión de crer a vítima ou dubidar. E a equidistancia sabemos onde nos leva. Se cadra el é un abusador e a súa ex quere quedar co seu diñeiro. Son cousas distintas que non se deberan mesturar, como fai el. Que non saibamos a verdade até o final, ademais dunha cuestión de intriga literaria, tamén é un xeito de reflectir a realidade social. Porque as vítimas, moitas veces, ven que a versión dos feitos que transcende é a dos abusadores. O que se impón é a dúbida sobre a vítima. Como pasa na realidade, como pasou na ESAD coas denuncias de acoso, como pasou coa Manada… Por iso é un posicionamento político necesario pensar desde punto de vista da vítima. —O libro ten moito de reflexión sobre como entra o fascismo pola porta da casa. O ex marido de Helena non soportaba non controlala. E achégase ao fascismo en boa medida por iso. Escribín algo premonitorio porque intuía que estaba pasando algo. Empezaba a percibir a reacción virulenta dos machirulos. A novela saíu en 2020 pero levaba tempo acabada. A miña intuición literaria xa me levara a crear un Abascal. A min marcárame moito que unha amiga que fora liberada sindical durante anos me dixese que o que cambiara nos institutos era que de repente había nazis neles. Xa non estaba mal visto ser nazi! O futuro próximo que eu describo na novela é o noso presente. Pero non imaxinaba que tan axiña ía haber 52 fascistas no Parlamento español. —Co machismo ten moito que ver tamén o seu ensaio Chámame señora, pero trátame coma un señor. Como se manifesta o machismo no mundo cultural galego? De moitas maneiras que trato de debruzar no libro. Non nos acosan na mesma medida que ás actrices porque non hai ese grao de contacto, como pode haber nunha Escola de Arte Dramática. Pero que un home con poder editorial fale coas túas tetas en vez de contigo entendemos ben todas o que é. Os nosos libros son tratados como literatura "menor". E aínda hai quen se queixa dicindo que para publicar en certa editora hai que ser muller. Vivimos situacións que normalizamos, que non contamos porque se supón que o mundo da cultura é progresista e non é machista. —Que é escribir de maneira feminista? Fala vostede de protagonistas que non son mulleres sometidas. Ou de que non hai amor romántico nas súas novelas. É que non hai ningunha necesidade de escribir sobre amor romántico. Escribir feministamente é non perpetuar eses clixés. É, por exemplo, falar de amar doutra maneira. É ter mulleres protagonistas e tamén tratar certos temas como a sexualidade e o corpo desde o punto de vista das mulleres. Non fai falta un posicionamento a nivel programático. Pero si escribir libros que sirvan para explicar a realidade e axudar a imaxinar alternativas. Escribo de maneira politicamente consciente, entendendo a política máis alá do partidario ou do ideolóxico. A literatura ten aí un poder brutal, pois pode servir de altofalante. —Nas súas novelas tamén hai contradicións. Detalles de amor romántico, por exemplo. Claro. E como boa marxista, tento ser autocrítica, ademais de entender o que escribo como totalidade, non como suma de obras distintas. Eu non son a mesma que hai 15 anos. Temos dereito a evolucionar e a ir dando conta diso. A nosa literatura vai evolucionando con nós e iso é lexítimo.