Anxo Angueira: Rosalía feminista e mundial

—Desde 2010 que ingresou na Fundación Rosalía de Castro –que preside desde xuño de 2012– que fitos destacaría como os máis relevantes alcanzados pola entidade? Non hai nada acabado, hai un proxecto detrás e imos dando pasos, con avances. Eu penso que se avanzou en moitos feitos nestes anos, como na celebración do Día de Rosalía, pero ese é un avance de todo o pobo galego. Despois tamén está claro que houbo avances na modernización da Casa Museo, nas súas infraestruturas, nos xardíns, no auditorio... pero aínda nos quedan cousas por facer. Estamos nun proceso continuo de mellora, de avance, tamén de adaptación aos tempos e diso é do que se trata. —Afronta un novo mandato como presidente, con que proxectos? Hai pasos e camiños que intentamos abrir. O ano pasado foi moi importante o acto que fixemos no Porto eses vínculos que ten Portugal con Rosalía e Rosalía con Portugal. Tamén a Revista de Estudos Rosalianos vai estar aberta a diferentes artigos sobre ese tema. Está detrás esa idea de Rosalía mundial, onde imos contar coa colaboración de xente de distintas esferas e distintas procedencias internacionais que van festexar canda nós a figura de Rosalía. Traballamos permanentemente con ese horizonte mundial, pulando pola difusión das traducións de Rosalía, as do inglés especialmente, pero tamén outras novas que se abriron paso recentemente, como o chinés e o xaponés. Tratamos de proxectar no mundo internacional a figura de Rosalía de Castro. Non somos os primeiros en facelo pero é algo que temos diante como un dos retos. —Hai demanda no mercado asiático de coñecer Rosalía de Castro? Na tradución ao xaponés hai tradición, hai xa varios tradutores que fixeron un labor importante. Académicos como o filólogo Takekazu Asaka (chamámoslle familiarmente Takinho), que traduciu ao xaponés a obra completa de Rosalía de Castro. O profesor da Universidade de Tsudajaku foi o autor da edición bilingüe de Follas Novas, que leva por título Wakaba syuu. No chinés estamos abrindo as portas tamén a ese mundo que ten tanta presenza no universo contemporáneo, no económico e tamén no cultural. Non perdemos de vista o mundo máis próximo, a proxección de Rosalía en Italia tamén está a ser estudada. A nosa idea é tratar que Rosalía sexa aínda máis coñecida a nivel internacional. —Nesa internacionalización, que papel xogan as novas tecnoloxías? Estamos traballando coas novas tecnoloxías, xa temos a posibilidade de facer a visita inmersiva desde calquera parte do mundo na Casa de Rosalía, e ter por compaña un avatar de Maruxa Villanueva, que era a muller que recibiu durante décadas as e os visitantes na Casa Museo. Ese tipo de tecnoloxías son para nós moi valiosas porque permiten precisamente a posibilidade de visitar a Casa Rosalía desde calquera parte do mundo, dun modo virtual pero inmersivo, con moitísima documentación ao dispor da persoa visitante e coa posibilidade tamén de facer unha visita multilingüe. Tamén na entrada da casa temos a posibilidade de que calquera, co seu teléfono móbil, descargue a través dun código QR a posibilidade de visitar a Casa Rosalía en múltiples idiomas. Xa temos galego, castelán, francés e inglés e imos ter proximamente cinco máis: euskera, catalán, portugués, alemán e italiano. Estamos tamén a incorporar chinés e xaponés. Este tipo de ferramentas temos que introducilas, e na renovación que se fixo do discurso expositivo da casa incorporáronse novas tecnoloxías, que tamén lle dan unha vida máis rica ao discurso museístico da casa. Trátase de alimentar a información que hai en internet sobre Rosalía, e o que nos preocupa nese sentido é que sexa fiábel, porque moitas veces o que se atopa na rede non é certo. —Hai moito tamén de Rosalía en lugares como Euskadi, onde renden homenaxe á súa sogra, Concha Murguía, natural de Oiartzun. Cal é a relación da Fundación Rosalía coas raíces do seu marido en Euskadi? Si, e desde a Fundación estivemos nunha homenaxe e plantamos unha figueira a carón da casa de Concha Murguía. Celebramos un acto de irmandade en Oiartzun da cultura galega e a vasca. Despois unha delegación veu á Casa Rosalía, e en Padrón está tamén algo do carballo de Guernika. En 2019, tamén pola celebración do Día de Rosalía, plantamos na horta da Casa da Matanza un fillo do carballo de Guernika, descendente do auténtico e certificado polas Xuntas Xerais de Biskaia. Rosalía e o carballo de Guernika son símbolos nacionais de Galiza e Euskadi; o carballo simboliza a liberdade do pobo vasco e Rosalía a dignidade da cultura, da lingua e de Galiza como país. Como falabamos antes a propósito da Rosalía internacional, tamén forma parte da proxección de Rosalía e Manuel Murguía, que tamén é unha personalidade desta casa. —Vimos de escoitar nos últimos días a voz de Castelao, sempre hai cousas por descubrir. No caso de Rosalía que nos queda por coñecer? Non podemos ter rexistros da voz de Rosalía como podemos ter de Castelao. O que si recuperamos foron imaxes de Rosalía que non se coñecían, ou textos autógrafos descoñecidos. A propia Casa de Rosalía xa é un espazo dese tipo. A xente chega alí con emoción e curiosidade, esa flor tan sinxela que aparece na cama de Rosalía e obxectos cargados de simbolismo que ás e aos visitantes da casa gustan especialmente. Non precisan recreacións. Trátase de transmitir o ambiente. Os espazos nos que ela estivo xa evocan a persoa. Infelizmente, non pasa iso aínda con Castelao, a súa casa non está ao servizo da proxección da súa figura. —A Casa de Rosalía ten unha importante historia detrás. A casa ten cousas que son únicas, por iso é a casa museo máis visitada de toda a Galiza, porque é unha casa adquirida e feita casa museo co esforzo colaborativo de moitísima xente. É unha casa de todas, unha casa feita polo pobo galego en momentos difíciles, duros –durante o franquismo–. Fundouse en 1947 e abriuse como casa museo en 1972. É unha casa que uniu todo o abano político galeguista daquel tempo, unha casa que defendeu sempre o idioma e a cultura galega. Nese aspecto é un símbolo, unha casa que ten uns valores asociados. Independentemente de que na primeira inauguración Filgueira Valverde fixera unha especie de simulacro da vivenda que non era real, nós o que facemos é manter algúns aspectos desa recreación pero aproveitamos o espazo, a casa, para explicar os grandes perfís de Rosalía e de Manuel Murguía, que tamén viviu nesa casa. É o traballo que creemos que debemos facer. —Sobre a situación da lingua galega, os datos do IGE non poñen o idioma no mellor momento. Como se ven estes datos desde a fundación? Nos ollámola coa mesma preocupación de todas as persoas que defenden o noso idioma e o seu futuro. Está claro que os datos non son nada favorábeis ao futuro do galego e que entre todos temos que tratar de reverter esa situación, empezando polos que teñan a responsabilidade política de facelo. Tamén é un labor social, todos temos a responsabilidade e a fundación tamén, de feito tentámolo na medida das nosas posibilidades. O idioma da fundación é o galego, para todo e en todo, pero a fundación achega un pequeno gran de area a todo o inmenso labor que hai que facer. Pero se se toman medidas políticas con determinación para tratar de reverter a situación, eu confío no futuro do noso idioma. —Vostede é profesor na Universidade de Vigo. A mocidade é un deses segmentos de poboación sobre os que alerta o IGE. Como se vive situación alí do galego? Na universidade véxoo con tanta ou máis preocupación. Onde hai maior debilidade é na infancia e na mocidade no uso habitual e familiar do galego, ese é o futuro. Se o futuro do noso idioma ten estes pés de barro, a cousa non pinta ben. Eu non podo ser pesimista neste sentido, non o son, por experiencia propia. Criei aos meus fillos en Vigo e son galegofalantes. A situación pode mudar e entre todos temos que tentar que mude. —Estamos no comezo das celebracións do Ano Castelao. O PP negouse a recoñecer Castelao primeiro presidente da Galiza. Houbo un recoñecemento pero non foi tan categórico como moitos desexabamos. Mais hai que celebrar Castelao. Desde a Fundación Rosalía de Castro tamén o imos facer. A fundación historicamente protexeu e defendeu a figura de Castelao, foi paraugas para distintas homenaxes que se fixeron a Castelao e eu creo que a primeira escultura dedicada a unha persoa morta no exilio durante o franquismo –porque foi antes de morrer Franco, foi en 1975– foi a que se fixo en Rianxo (O Barbanza), a estatua que hai na ribeira, e detrás desa inauguración entre outros estaba a Fundación Rosalía de Castro. Consideramos a figura de Castelao unha figura fundamental na Galiza contemporánea, e na fundación ímonos sumar á reivindicación dunha personalidade histórica, poliédrica e determinante na configuración da Galiza contemporánea. —No caso de Rosalía de Castro, falta recoñecemento á súa figura? Eu penso que é todo o contrario, desde que asumín a Presidencia da Fundación o que vexo é que cada ano hai máis celebración e reivindicación de Rosalía de Castro. Rosalía está presente na rúa, na escola, nas institucións, no mundo académico. É unha figura viva, realmente, na Galiza contemporánea. Non está enterrada, non pasaron por ela os anos e quedou alá atrás: é unha figura que nos fala, que está á nosa beira. Iso é extraordinario e o mérito evidentemente é da propia Rosalía e dos seus grandes perfís de escritora e muller contemporánea, pero o mérito tamén corresponde ao pobo galego que ve en Rosalía de Castro un referente actual e vivo. Nós estamos orgullosos, non porque sexa éxito noso, senón porque é un éxito de toda a sociedade galega. Algo moderno e contemporáneo asociado a visións renovadoras, ese é o milagre de Rosalía. —Rosalía de Castro era comprometida e feminista. Como vería o problema que seguimos tendo coa violencia de xénero? Rosalía ten sobre ese tema poemas extraordinarios, nos que o feminismo sempre ollou un modelo de denuncia e de combate. “A xustiza pola man”, protagonizado por unha muller que colle o fouciño e, dado que nin deus nin os xuíces a axudan nas súas xustas reclamacións porque foi violada polos señores da vila, empuña ela o fouciño para executar a xustiza. Rosalía foi pioneira en moitos aspectos e é un referente para o feminismo galego e universal. A violencia de xénero é un drama social do que xa falaba Rosalía de Castro, tamén no poema "Xan", hai un Xan atormentado entre mil que dan tormento. Interesa tamén a ollada de clase que ten Rosalía de Castro, que os feminismos ás veces adoecen dela, e o desa muller do Caldo de Gloria, humilde e pobre, non vista nunca pola literatura, que executa unha épica diaria, doméstica e de sobrevivir onde nunca se poñen os ollos. A épica de conseguir facer algo de comer con practicamente nada, ese Caldo de Gloria que non só alimenta senón que fai feliz tamén, é toda unha lección de Rosalía desde o seu feminismo social e político, estaba á beira das mulleres humildes, das pobres. —Na Casa Museo que queda por facer e que proxectos consideran como prioritarios? Temos moitas cousas por facer na fundación: a proxección internacional, as infraestruturas, hai que renovar un edificio que nos fai moitísima falta que é o vello Centro de Estudos Rosalianos que está nunha situación de colapso, entra a auga nel, non podemos gardar alí nada. A fundación precisa neste momento ese espazo para acondicionalo e expor as cousas que temos gardadas e que non podemos pór a dispor do público na Casa Museo. Cousas de moito valor que temos gardadas, e tamén precisamos ter unha biblioteca ou unhas oficinas decentes. Sempre hai que facer. Pero en canto aos recoñecementos penso que Rosalía está hoxe celebrada por toda Galiza. Este ano imos repartir 125.000 manteis do Caldo de Gloria, un dato extraordinario destes manteis que van a escolas, fábricas, bares, restaurantes, centros galegos do mundo... Unha iniciativa inspirada no poema “Miña casiña, meu lar” na que a poeta explica como facer un caldo humilde e no que se relata a épica diaria da supervivencia. A xente está con Rosalía e quere celebrar Rosalía, a nosa cultura e a nosa lingua, é a esperanza que temos todos en que o futuro do noso país sexa o mellor posíbel —Para todas estas necesidades e o labor que fan, contan con apoio institucional abondo? Estamos relativamente ben, non nos queixamos, pero buscamos a nosa maior independencia desde o punto de vista económico. Fixemos o Grupo de Amigos da Casa Rosalía, protectores e mecenas, que nos permiten que nos autofinanciemos nun 60%, e iso dános certa independencia á hora de afrontar os nosos proxectos. Podía ser máis a axuda da Administración, sempre pode ser máis, pero tamén temos a axuda de todos aqueles que queren ser amigos da Casa de Rosalía, e esa axuda para nós é fundamental porque ademais permítenos saber que hai xente que nos apoia e que a casa continúa sendo unha casa de todos, unha casa na que a xente quere arrimar o ombreiro. Iso para nós é unha axuda fundamental. —A Casa Museo de Rosalía cumpre con ese obxectivo de ser casa común? Na casa de Rosalía sempre hai alguén disposto a botar unha man, esa é unha cousa que eu aprendín neste tempo na fundación. A xente sente a Casa da Matanza como unha casa propia e iso é un valor extraordinario porque ao sentir a casa como propia están tamén dispostos sempre a defendela. Coincidindo coa morte de Rosalía [finou na Casa da Matanza de Padrón o 15 de xullo de 1885], abrimos toda a casa co festival “Abride a fiestra”. A casa énchese de xente, hai visitas guiadas todo o día, música, teatro, concertos, conferencias. É un día de portas abertas, o día grande da casa e dá gusto ver a horta chea de pícaros. Ao longo de todo o ano hai moitas visitas de escolares, e nestes últimos anos temos unha media de 20.000 visitas ao ano, e moitas delas procedentes de centros de ensino.