Radiografía do teatro galego: "pobre exixencia" de calidade na lingua oral e "falta de alternativas" ofrecidas pola Administración

O Observatorio do Teatro Galego -creado en 2022 por un convenio entre a Universidade da Coruña, a través do grupo ILLA, e a Academia Galega de Teatro- vén de rematar un completísimo traballo que, baixo o título Informe sobre usos lingüístico no teatro galego, presenta os resultados das 435 enquisas realizadas a axentes da creación, a distribución e a recepción da produción teatral galega. Un monumental volume de case 700 páxinas que non só ilustra sobre en que estado se atopa a lingua no sector teatral, senón que tamén ilumina sobre moitos aspectos da lingua na sociedade actual. O Informe recolle as autopercepcións e a experiencia sobre o uso da lingua no teatro de diferentes perfís, desde aqueles que foron pioneiros da escena do país até as últimas incorporacións: directores e directoras, dramaturgas e dramaturgos, intérpretes e axentes programadores que están en contacto diario co devir da actividade teatral. Carlos Caetano Biscainho Fernandes, Doutor en Filoloxía Galego-Portuguesa, e profesor na Universidade da Coruña, foi o encargado de coordinar este estudo e, cando se lle pregunta pola sensación xeral que lle deixou a realización deste informa ao longo de case catro anos responde cun exemplo revelador: "Un de cada tres intérpretes e directores teatrais na Galiza confésase incompetente á hora de pronunciar as sete vogais do galego", afirma en conversa con Nós Diario. "E esa porcentaxe aumenta a medida que a franxa de idade é menor. Iso fai sospeitar que o ensino do galego non contempla a oralidade como un elemento principal". Baixo nivel de exixencia Ao afondar no galego de profesionais cuxo uso da lingua fai parte fundamental do seu oficio, descóbrese a persistencia dalgúns prexuízos que non desaparecen completamente. Só un 12% dos e das intérpretes declaran que moderaron algunha vez o seu acento galego para que non estivese tan marcado, pero Biscainho apunta a un elemento que asoma nas diferentes respostas. "A lingua estándar adquire prestixio, pero só a nivel morfosintáctico. A nivel oral confúndese o estándar co neutro, cunha lingua á que se lle arrebatan as marcas orais. Eu, como espectador -e creo que é un sentimento facilmente compartíbel- vexo intérpretes que declaman cunha lingua perfecta a nivel normativo, pero que soa máis a castelán que a galego". Cándido Pazó: a lingua viva en escena En xeral, interpreta Biscainho, existe pouca exixencia en canto á calidade da lingua oral. "Non quero ser negativo mais tampouco inxenuo. Téndese a uniformar á baixa. Se nun espectáculo traballan dous intérpretes cun bo nivel de galego e dous cun nivel menos satisfactorio, a tendencia é nivelar a favor dos últimos". Eivas na formación Ao mesmo tempo, as enquisas indican que a profesión teatral é consciente das súas eivas e que demanda cursos de formación que, porén, a Administración non proporciona. "Houbo un momento en que, polo menos desde o Centro Dramático Galego (CDG), se debatían cuestións relativas á fonética e á prosodia. Existían debates sobre se era mellor pronunciar pra ou para, por exemplo. Hoxe ese debate non existe e a única ferramenta que oferta a Administración son os cursos CELGA, que non contemplan a dimensión oral da lingua", declara Biscainho. "As persoas saen destes cursos sabendo que pe e pé teñen unha grafía diferente e que significan cousas distintas, pero non como se pronuncian estas palabras". Os profesionais, por outro lado, tenden a valorar positivamente a existencia de asesores lingüísticos que os axuden a enfrontar os seus papeis pero, polas condicións económicas das producións galegas, considéranos un luxo que só se poden permitir as compañías institucionais. "Chama a atención que moitas das persoas do teatro valoran moi en positivo a figura de Rosa Moledo, galardoada agora polos premios Mestre Mateo do audiovisual, precisamente porque ela se centra fundamentalmente nos aspectos orais da lingua. A predisposición dos profesionais do teatro e a do público, e positiva , pero algo está fallando na base, no ensino". Unha antoloxía achega a dramaturxia galega das últimas décadas a Portugal A lingua pertinente Existen, ademais, algúns sinais de retroceso que son significativos, como as convencións lingüísticas empregadas en escena. "O normal en calquera sistema teatral normalizado é que, cando se interpreta un personaxe estranxeiro, se incorporen á lingua do público algunhas marcas e expresións que indiquen a súa procedencia", explica Biscainho. "Por exemplo, que un personaxe francés arrastre os erres e diga de cando en vez algún tópico como oh la la. Iso foi algo gañado para o teatro galego polas Irmandades da Fala, con obras como Alén, de Xaime Quintanilla. Pero agora vemos que, nalgunhas ocasións, se volve a un criterio de presunta verosimilitude na que un personaxe andaluz fala en castelán. Esquécese que a lingua pertinente no teatro é a do auditorio. E, desde logo, a ninguén se lle ocorrería que unha personaxe austríaca falase en alemán durante todo o espectáculo". Conciencia da profesión O estudo permite ser optimista en canto retrata un sistema teatral moi consciente do papel que xoga a lingua na escena e na sociedade galegas. Mais tamén detalla esas pequenas fírgoas que poderían ser reveladoras de tendencias retardatarias e de deficiencias que van máis alá do escenario para alcanzar tamén o ámbito da educación e dos medios de comunicación. "A enquisa reflicte que o teatro, malia ser un sector -como case todos os que teñen relación co mundo da cultura- moi concienciado co problema da lingua, non é alleo ás contradicións dunha sociedade na que a diglosia segue moi presente e na que cada vez é máis complicado defender certas opcións lingüísticas", afirma o coordinador do estudo. E pon como exemplo o falta de normalidade democrática nas xiras de teatro galego polo resto do Estado, que eran relativamente normais na década de 1980 e que agora son excepcionais. "Agora o normal é que se faga unha versión en castelán e que se realicen ensaios específicos para esta versión. Pero cando regresan á Galiza, non volven ensaiar en galego. Non é unha resposta maioritaria, pero moitos profesionais recoñecen que iso afectou á oralidade do galego na versión orixinal", conclúe.